नवरात्रोत्सव: भक्ती, इतिहास, पौराणिक कथा आणि लोकसंस्कृती

भारत हा विविध सण, उत्सव, परंपरा आणि संस्कृतीने समृद्ध देश आहे. प्रत्येक सणामागे काही ना काही धार्मिक, पौराणिक, ऐतिहासिक किंवा सामाजिक महत्त्व दडलेले आहे. याच समृद्ध परंपरेतील एक महत्त्वाचा आणि देशभर मोठ्या भक्तिभावाने साजरा केला जाणारा उत्सव म्हणजे नवरात्रोत्सव.

‘नवरात्र’ म्हणजे नऊ रात्रींचा उत्सव. या काळात देवीच्या विविध रूपांची पूजा केली जाते. अनेक ठिकाणी उपवास, घटस्थापना, आरती, भजन, गरबा, दांडिया, जागरण तसेच विविध सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात.

महाराष्ट्रात नवरात्रीला धार्मिक परंपरेबरोबरच लोकसंस्कृतीचीही सुंदर जोड मिळते. तर गुजरातमध्ये गरबा आणि दांडिया, पश्चिम बंगालमध्ये दुर्गापूजा, कर्नाटकात म्हैसूर दसरा आणि उत्तर भारतात रामलीला अशा वेगवेगळ्या स्वरूपांत हा उत्सव अनुभवायला मिळतो.

म्हणूनच नवरात्र हा केवळ देवीच्या उपासनेचा उत्सव नसून भारतातील विविध प्रदेशांच्या श्रद्धा, परंपरा आणि लोकसंस्कृतीला एकत्र आणणारा उत्सव आहे.

नवरात्रीमागील पौराणिक कथा

नवरात्रीच्या संदर्भात सर्वात प्रसिद्ध कथा म्हणजे देवी आणि महिषासुर यांच्यातील युद्धाची कथा.

देवीमहात्म्य आणि देवीच्या उपासनेशी जोडलेल्या पौराणिक परंपरेनुसार, महिषासुर नावाचा एक अत्यंत शक्तिशाली असुर होता. त्याने कठोर तपश्चर्या करून ब्रह्मदेवांकडून वर प्राप्त केला होता. या वरामुळे देवतांनाही त्याचा पराभव करणे कठीण झाले.

वरदानामुळे शक्तिशाली झालेल्या महिषासुराने देवांवर आक्रमण केले. त्याने स्वर्गावर अधिकार मिळवला आणि देवतांना त्यांच्या स्थानांपासून दूर केले.

देवतांनी ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश यांच्यासह इतर देवतांकडे धाव घेतली. महिषासुराच्या अत्याचाराचा अंत करण्यासाठी देवतांचे तेज एकत्र आले आणि त्या दिव्य शक्तीतून आदिशक्ती देवी दुर्गेचे प्राकट्य झाले.

देवतांनी देवीला आपापली दिव्य अस्त्रे दिली. भगवान शिवांनी त्रिशूळ, भगवान विष्णूंनी चक्र, इंद्राने वज्र आणि इतर देवतांनीही विविध दिव्य आयुधे देवीला अर्पण केली, देवी सिंहावर आरूढ झाली आणि महिषासुराच्या सैन्याशी युद्ध करू लागली.

हे युद्ध अत्यंत भयंकर झाले. महिषासुराने वेगवेगळी रूपे धारण करून देवीशी युद्ध केले, हे युद्ध नऊ दिवस चालले अखेरीस देवीने महिषासुराचा वध केला.

याच विजयाची आठवण म्हणून नवरात्र आणि त्यानंतर येणारा विजयादशमीचा दिवस अधर्मावर धर्माचा आणि असुरी शक्तीवर दैवी शक्तीचा विजय म्हणून पाहिला जातो.

म्हणूनच देवीला “महिषासुरमर्दिनी” असेही म्हटले जाते.

म्हैसूरच्या दसऱ्याच्या परंपरेतही देवी चामुंडेश्वरी आणि महिषासुराच्या कथेचा विशेष संबंध आहे. म्हैसूर दसऱ्याच्या अधिकृत माहितीनुसार, हा उत्सव देवी चामुंडेश्वरीच्या महिषासुरावरील विजयाशी जोडला जातो.

श्रीराम आणि अकालबोधनाची परंपरा

नवरात्रीशी जोडलेली आणखी एक प्रसिद्ध परंपरा म्हणजे अकालबोधन.

विशेषतः बंगाल आणि पूर्व भारतातील परंपरेत श्रीरामांनी रावणाशी युद्ध करण्यापूर्वी देवी दुर्गेची पूजा केल्याची कथा सांगितली जाते.

ही पूजा पारंपारिकपणे देवीच्या नेहमीच्या पूजा करण्याच्या काळाव्यतिरिक्त (दुसऱ्याच वेळी) केली गेली होती. म्हणूनच याला ‘अकाल बोधन’ असे नाव पडले, ज्याचा अर्थ ‘अवेळी किंवा असमयी देवीचे आवाहन करणे किंवा तिला जागृत करणे’ असा होतो.

या परंपरेनुसार श्रीरामांनी देवीला १०८ निळकमळे अर्पण करण्याचा संकल्प केला होता.

पूजेच्या वेळी देवीने श्रीरामांची भक्ती आणि समर्पण पाहण्यासाठी एक कमळ लपवले, अशी प्रसिद्ध भक्तिपरंपरा आहे.

श्रीरामांनी शेवटचे कमळ शोधले असता ते सापडले नाही. श्रीरामांना “कमळनयन” असेही म्हटले जात असल्यामुळे त्यांनी आपला एक डोळा कमळाच्या जागी अर्पण करण्याचा निश्चय केला.

श्रीरामांची ही अखंड भक्ती पाहून देवी प्रसन्न झाली आणि त्यांनी श्रीरामांना विजयाचा आशीर्वाद दिला.

ही कथा विशेषतः बंगाली लोकपरंपरा आणि कृत्तिवासी रामायण या परंपरेशी जोडली जाते. त्यामुळे आजच्या दुर्गापूजेतील काही धार्मिक परंपरांमध्ये विशेष महत्त्व आहे.

नवरात्रीतील नऊ देवी – नवदुर्गा

नवरात्रातील नऊ दिवस देवीच्या नऊ रूपांची पूजा करण्याची परंपरा आहे. या रूपांना नवदुर्गा असे म्हटले जाते.

१. शैलपुत्री

पहिल्या दिवशी देवीच्या शैलपुत्री रूपाची पूजा केली जाते. ‘शैल’ म्हणजे पर्वत. पर्वतराज हिमालयाची कन्या म्हणून देवीचे हे रूप ओळखले जाते.

२. ब्रह्मचारिणी

दुसऱ्या दिवशी ब्रह्मचारिणी देवीची पूजा केली जाते. हे रूप तपस्या, संयम आणि साधनेशी जोडले जाते.

३. चंद्रघंटा

तिसऱ्या दिवशी चंद्रघंटा देवीची पूजा केली जाते. देवीच्या मस्तकावर अर्धचंद्र घंटेसारखा दिसतो म्हणून हे नाव पडल्याचे सांगितले जाते.

४. कूष्मांडा

चौथ्या दिवशी कूष्मांडा देवीची पूजा केली जाते. देवीचे हे रूप सृष्टीच्या ऊर्जेशी आणि जीवनदायी शक्तीशी जोडले जाते.

५. स्कंदमाता

पाचव्या दिवशी स्कंदमाता देवीची पूजा केली जाते. भगवान कार्तिकेय अर्थात स्कंद यांच्या माता म्हणून देवीचे हे रूप ओळखले जाते.

६. कात्यायनी

सहाव्या दिवशी कात्यायनी देवीची पूजा केली जाते. देवीचे हे रूप शक्ती आणि पराक्रमाशी जोडले जाते.

७. कालरात्री

सातव्या दिवशी कालरात्री देवीची पूजा केली जाते. देवीचे हे रूप उग्र स्वरूपाचे असून दुष्ट शक्तींचा नाश करणारे मानले जाते.

८. महागौरी

आठव्या दिवशी महागौरी देवीची पूजा केली जाते. तिचे रूप शुद्धता आणि पवित्रतेशी जोडले जाते.

९. सिद्धिदात्री

नवव्या दिवशी सिद्धिदात्री देवीची पूजा केली जाते. नावाप्रमाणेच देवी सिद्धी प्रदान करणारी मानली जाते.

या नऊ रूपांच्या उपासनेमुळे नवरात्रातील प्रत्येक दिवसाला धार्मिक महत्त्व प्राप्त होते.

घटस्थापना म्हणजे काय?

नवरात्राच्या सुरुवातीला अनेक घरांमध्ये आणि मंदिरांमध्ये घटस्थापना केली जाते.

घट म्हणजे कलश. कलशाला भारतीय धार्मिक परंपरेत मंगल आणि पवित्र मानले जाते. कलशामध्ये पाणी भरून त्यावर नारळ आणि पानांची रचना केली जाते. काही ठिकाणी कलशाभोवती किंवा जवळ धान्य पेरण्याची परंपराही आहे.

पेरलेल्या धान्याचे काही दिवसांत अंकुर फुटतात. या अंकुरांना अनेक ठिकाणी शुभत्व, समृद्धी आणि जीवनाच्या वाढीचे प्रतीक मानले जाते.

घटस्थापनेच्या पद्धती प्रदेशानुसार आणि कुटुंबाच्या परंपरेनुसार वेगवेगळ्या असू शकतात.

अखंड दीपाची परंपरा

नवरात्रात अनेक घरांमध्ये अखंड दीप प्रज्वलित करण्याची परंपरा आहे.

नऊ दिवस आणि नऊ रात्री दीप तेवत ठेवला जातो. दीप हा भारतीय परंपरेत प्रकाश, पवित्रता आणि दैवी उपस्थितीचे प्रतीक मानला जातो.

अखंड दीपाची पद्धतही घराघरांच्या आणि प्रदेशांच्या परंपरेनुसार बदलू शकते.

महाराष्ट्रातील नवरात्रोत्सव

महाराष्ट्रात नवरात्र हा देवीच्या उपासनेचा महत्त्वाचा काळ आहे. अनेक ठिकाणी देवीची स्थापना केली जाते, घटस्थापना केली जाते आणि नऊ दिवस आरती, भजन, जागरण तसेच विविध धार्मिक कार्यक्रम होतात.

महाराष्ट्रातील नवरात्रीला धार्मिक परंपरेसोबतच लोकसंस्कृतीचीही सुंदर जोड आहे.

यामध्ये भोंडला किंवा हादगा ही एक महत्त्वाची लोकपरंपरा आहे.

भोंडला म्हणजे काय?

महाराष्ट्रातील नवरात्रातील एक सुंदर लोकपरंपरा म्हणजे भोंडला किंवा हादगा. विशेषतः मुली आणि स्त्रिया एकत्र येऊन हा उत्सव साजरा करतात.

मध्यभागी पाटावर हत्तीचे चित्र किंवा प्रतिमा ठेवली जाते. त्याभोवती फेर धरून पारंपरिक भोंडल्याची गाणी म्हटली जातात, टाळ्या दिल्या जातात आणि आनंदाने नृत्य केले जाते.

अनेक ठिकाणी शेवटी खिरापत वाटण्याचीही परंपरा आहे.

भोंडल्याच्या गाण्यांत ग्रामीण जीवन, निसर्ग, शेती, कुटुंब, नातेसंबंध आणि लोकजीवनाचे अनेक रंग दिसतात. त्यामुळे भोंडला हा केवळ करमणुकीचा प्रकार नसून महाराष्ट्रातील लोकगीते, स्त्रियांचा सामूहिक सहभाग आणि पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेल्या लोकपरंपरा जपणारा लोकउत्सव आहे.

भोंडल्याच्या पद्धती आणि गाणीही महाराष्ट्रातील वेगवेगळ्या भागांनुसार काही प्रमाणात बदलताना दिसतात.

नवरात्रोत्सव सार्वजनिक कसा झाला?

आज आपण नवरात्र म्हटले की मोठे मंडप, देवीच्या भव्य मूर्ती, सजावट, प्रकाशयोजना, गरबा-दांडिया आणि सार्वजनिक कार्यक्रम पाहतो.

पण सार्वजनिक उत्सवाचे हे आजचे स्वरूप एका दिवसात निर्माण झालेले नाही.

भारताच्या वेगवेगळ्या भागांत देवीची पूजा वेगवेगळ्या प्रकारे होत आली आहे. काही ठिकाणी राजघराणी, जमीनदार किंवा मोठी कुटुंबे देवीची पूजा करत असत, तर अनेक ठिकाणी गावसमुदाय स्वतःच्या पद्धतीने देवीचा उत्सव साजरा करत असे.

बंगालमधील बारोवारी परंपरा

पश्चिम बंगालमध्ये दुर्गापूजेच्या सार्वजनिक स्वरूपाच्या विकासाच्या इतिहासात गुप्तिपारा या ठिकाणाचा उल्लेख आढळतो.

काही ऐतिहासिक नोंदींनुसार, स्थानिक लोकांनी एकत्र येऊन वर्गणीच्या माध्यमातून सामुदायिक पूजा आयोजित करण्याची परंपरा येथे विकसित झाली. “बारोवारी” हा शब्द सामूहिक आयोजनाच्या परंपरेशी जोडला जातो.

या परंपरेच्या सुरुवातीच्या काळाबाबत वेगवेगळे उल्लेख आढळतात. त्यामुळे एका विशिष्ट वर्षाला सार्वजनिक दुर्गापूजेची निर्विवाद सुरुवात मानण्यापेक्षा, सामुदायिक पूजेच्या विकासातील हा एक महत्त्वाचा टप्पा म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते.

नंतर “सार्वजनिक” किंवा “सर्वांसाठी खुली” पूजा करण्याची ही भावना अधिक व्यापक झाली.

कोलकात्यातील दुर्गापूजेला २०२१ मध्ये UNESCO च्या अमूर्त सांस्कृतिक वारशाच्या प्रतिनिधी यादीत स्थान मिळाले.

गरबा म्हणजे काय?

नवरात्र म्हटलं की गुजरातमधील गरबा आठवतो.

“गरबा” या शब्दाचा संबंध गर्भ किंवा गर्भदीप या संकल्पनेशी जोडला जातो, अशी प्रचलित परंपरा आहे.

परंपरेत मातीच्या भांड्यात दिवा ठेवून त्याभोवती छिद्रे असलेले पात्र तयार केले जाते. या प्रकाशाभोवती फेर धरून नृत्य केले जाते.

गुजरातच्या परंपरेत गरबा हा देवीशक्तीच्या उपासनेशी जोडलेला सामूहिक लोकनृत्यप्रकार आहे. गरब्यात सहभागी लोक वर्तुळाकार रचनेत नृत्य करतात आणि मध्यभागी दीप किंवा देवीची प्रतिमा असू शकते.

या परंपरेत मातीचे पात्र आणि त्यातील प्रकाश यांना जीवन, सृष्टी आणि दैवी शक्तीशी जोडणारे भक्तिपर अर्थ सांगितले जातात.

म्हणून गरबा हा फक्त नृत्य नसून देवीच्या सान्निध्यात भक्ती, संगीत आणि सामूहिक आनंद व्यक्त करण्याचा एक मार्ग मानला जातो.

गरबा गोलाकार का खेळला जातो?

गरब्याची सर्वात ओळखण्यासारखी गोष्ट म्हणजे त्याचा गोलाकार फेर.

पारंपरिक गरब्यामध्ये मध्यभागी दीप किंवा देवीचे प्रतीक ठेवले जाते आणि त्याभोवती लोक वर्तुळाकार फिरत नृत्य करतात.

गरब्याच्या वर्तुळाला, वर्तुळ हे ‘जन्म आणि मृत्यूच्या चक्राचे’ प्रतीक व भक्तिपरंपरेत जीवनाच्या सतत फिरणाऱ्या चक्राशी जोडले जाते. मध्यभागी असलेला दीप किंवा देवीची प्रतिमा दैवी शक्तीचे प्रतीक मानली जाते. त्यामुळे गरब्याचा फेर हा भक्ती, संगीत आणि सामूहिक आनंद व्यक्त करण्याची परंपरा बनतो.

दांडिया आणि रास

नवरात्रात गरब्यासोबत दांडिया हा नृत्यप्रकारही मोठ्या प्रमाणावर केला जातो.

दांडियामध्ये हातात छोट्या रंगीबेरंगी काठ्या घेऊन तालबद्ध पद्धतीने नृत्य केले जाते. काही लोकपरंपरांमध्ये या काठ्यांचा संबंध देवीच्या युद्धातील शस्त्रांशी जोडला जातो.

गुजरातमधील रास परंपरेचा संबंध भगवान श्रीकृष्णाच्या रासलीलेशीही जोडला जातो. त्यामुळे गरबा, दांडिया आणि रास या नृत्यपरंपरांना धार्मिक आणि सांस्कृतिक दोन्ही संदर्भ लाभले आहेत.

पारंपरिक गरबा

आधुनिक काळातील गरबा मोठ्या मैदानांमध्ये, संगीताच्या कार्यक्रमांमध्ये आणि भव्य आयोजनांमध्ये केला जातो. मात्र पारंपरिक गरबा अधिक साध्या स्वरूपात सामूहिकरीत्या साजरा केला जात असे.

गरब्यात एक ताली, दोन ताली आणि तीन ताली अशा विविध तालपद्धती आढळतात.

पारंपरिक गाणी, टाळ्यांचा ताल, साधे फेर आणि सामूहिक सहभाग हे गरब्याचे महत्त्वाचे भाग आहेत.

आज आधुनिक संगीत आणि मोठ्या आयोजनांमुळे गरब्याचे स्वरूप बदलले असले तरी त्यामागील पारंपरिक भक्तिभाव आणि सामूहिक सहभाग कायम आहे.

भारतातील वेगवेगळ्या भागांतील नवरात्र

भारताच्या वेगवेगळ्या भागांत नवरात्र वेगवेगळ्या पद्धतीने साजरे केले जाते.

महाराष्ट्र

महाराष्ट्रात घटस्थापना, देवीची पूजा, आरती, उपवास, शक्तिपीठांची यात्रा, भोंडला आणि सार्वजनिक नवरात्र मंडळे यांना विशेष महत्त्व आहे.

गुजरात

गुजरातमध्ये नवरात्रीच्या रात्री गरबा आणि दांडिया रास विशेष प्रसिद्ध आहेत.

पारंपरिक पोशाख, लोकसंगीत आणि सामूहिक नृत्यामुळे गुजरातची नवरात्र संपूर्ण जगभर ओळखली जाते.

पश्चिम बंगाल

पश्चिम बंगालमध्ये दुर्गापूजा हा मोठा सांस्कृतिक उत्सव असतो.

विशाल मंडप, कलात्मक मूर्ती, ढाकचा नाद, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि देवीचे विसर्जन यामुळे हा उत्सव वेगळेच रूप धारण करतो.

कोलकात्याची दुर्गापूजा 2021 मध्ये UNESCOच्या अमूर्त सांस्कृतिक वारशाच्या प्रतिनिधी यादीत समाविष्ट झाली.

उत्तर भारत

उत्तर भारतातील अनेक भागांत नवरात्रीच्या काळात उपवास, देवीची पूजा, अखंड ज्योत आणि रामलीला यांना महत्त्व असते.

नवरात्रीच्या शेवटी विजयादशमीच्या दिवशी श्रीरामांचा रावणावर विजय साजरा केला जातो.

दक्षिण भारत

दक्षिण भारतातील अनेक भागांत नवरात्रीच्या काळात गोलू किंवा बोम्मा गोलू मांडण्याची परंपरा आहे. पायऱ्यांवर देवी-देवतांच्या, संतांच्या, प्राण्यांच्या आणि विविध पात्रांच्या बाहुल्या मांडून घर सजवले जाते.

कर्नाटकातील म्हैसूर दसरा ही तर स्वतंत्रपणे प्रसिद्ध असलेली ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक परंपरा आहे. अधिकृत म्हैसूर दसरा माहितीनुसार, दसऱ्याची ही परंपरा 1610 पासून चालत आली आहे. ऐतिहासिकदृष्ट्या श्रीरंगपट्टण येथे सुरू झालेला हा राजेशाही दसरा पुढे म्हैसूरशी अधिक घट्टपणे जोडला गेला. आज तो कर्नाटकाचा नाडहब्बा म्हणजेच राज्याचा मोठा उत्सव म्हणून ओळखला जातो.

नवरात्र आणि स्त्रीशक्ती

नवरात्रोत्सवाचा एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे स्त्रीशक्तीची उपासना.

देवीला शक्तीचे स्वरूप मानले जाते. दुर्गा, लक्ष्मी, सरस्वती, काली आणि इतर देवीरूपांच्या माध्यमातून भारतीय परंपरेत स्त्रीशक्तीचे विविध पैलू व्यक्त केले गेले आहेत.

नवरात्राच्या काळात मुली आणि स्त्रियांच्या सहभागालाही अनेक परंपरांमध्ये विशेष महत्त्व दिले जाते.

कन्या पूजन ही त्यापैकी एक परंपरा आहे. काही ठिकाणी अष्टमी किंवा नवमीच्या दिवशी लहान मुलींना देवीचे स्वरूप मानून त्यांची पूजा केली जाते आणि त्यांना भोजन दिले जाते.

कन्या पूजनाची पद्धत आणि दिवस प्रदेशानुसार बदलू शकतात.

नवरात्रीचा संदेश

नवरात्र हा केवळ उत्सव नाही, तर भारतीय धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरेतील एक महत्त्वाचा संदेश देणारा काळ आहे.

देवी आणि महिषासुराची कथा अधर्मावर धर्माचा आणि दुष्ट शक्तींवर दैवी शक्तीचा विजय दर्शवते.

भक्तीच्या आणि लोकपरंपरेच्या भाषेत पाहिले तर महिषासुर हा केवळ एका पौराणिक असुराचे नाव नसून चुकीच्या प्रवृत्तींचे प्रतीक म्हणूनही कथांमध्ये समोर येतो.

नवरात्र आपल्याला शक्ती, श्रद्धा, संयम आणि चांगल्या मार्गावर टिकून राहण्याची प्रेरणा देते.

नवरात्र का विशेष आहे?

नवरात्र विशेष असण्याची अनेक कारणे आहेत.

• हा देवीच्या उपासनेचा महत्त्वाचा काळ आहे.
• भारताच्या विविध प्रदेशांमध्ये वेगवेगळ्या परंपरांनी तो साजरा केला जातो.
• धार्मिक श्रद्धेबरोबरच लोककला आणि लोकसंस्कृतीशी त्याचा जवळचा संबंध आहे.
• गरबा, दांडिया, भोंडला, दुर्गापूजा, गोलू आणि म्हैसूर दसरा यांसारख्या विविध परंपरा या उत्सवाला अधिक समृद्ध करतात.
• स्त्रीशक्तीच्या उपासनेला या उत्सवात विशेष स्थान आहे.
• कुटुंब, समाज आणि समुदायाला एकत्र आणणारा हा उत्सव आहे.

जिज्ञासा मंथन…

नवरात्र म्हणजे फक्त नऊ रात्रींचा उत्सव नाही.

तो भक्तीचा उत्सव आहे, शक्तीचा उत्सव आहे, मातृशक्तीच्या आराधनेचा उत्सव आहे आणि भारतीय लोकसंस्कृतीच्या विविध रंगांचा उत्सव आहे.

महिषासुरमर्दिनीची पौराणिक कथा असो, श्रीरामांच्या अकालबोधनाची भक्तिपरंपरा असो, नवदुर्गेची पूजा असो, घरातील घटस्थापना असो, महाराष्ट्रातील भोंडला असो, गुजरातचा गरबा-दांडिया असो किंवा बंगालची भव्य दुर्गापूजा—प्रत्येक परंपरेमागे अनेक पिढ्यांची श्रद्धा, अनुभव आणि सांस्कृतिक स्मृती दडलेली आहे.

म्हणूनच नवरात्र समजून घेणे म्हणजे फक्त एका सणाची माहिती जाणून घेणे नाही.

ते म्हणजे भारतीय संस्कृतीतील शक्तीची संकल्पना, भक्तीची परंपरा आणि लोकजीवनातील विविधतेचा एक सुंदर प्रवास समजून घेणे.

देवीसमोर लावलेला छोटासा दिवा असो किंवा हजारो लोकांनी धरलेला गरब्याचा फेर—दोन्हींच्या केंद्रस्थानी एकच भावना आहे:

“शक्तीची आराधना करूया, चांगुलपणाचा मार्ग धरूया आणि आपल्या संस्कृतीच्या सुंदर परंपरा पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचवूया.”

जय माता दी!… 🙏

संदर्भ

• देवीमहात्म्य (दुर्गासप्तशती) — मार्कंडेय पुराण
• कृत्तिवासी रामायण — अकालबोधन परंपरेच्या संदर्भासाठी
• UNESCO Intangible Cultural Heritage — Kolkata Durga Puja आणि Garba of Gujarat
• Mysuru Dasara – अधिकृत माहिती — म्हैसूर दसरा आणि चामुंडेश्वरी परंपरा