बेंदूर सणाची माहिती, इतिहास आणि प्राचीन पुरावे: महाराष्ट्र कर्नाटक बेंदूरमधील फरक!

नमस्कार वाचकहो…

शेतकरी आणि त्याचा बैल यांच्यातील अतूट नाते आणि कृतज्ञता व्यक्त करणारा सण म्हणजे ‘बेंदूर’. लाल-काळ्या मातीत राबणाऱ्या सर्जा-राजाला (बैलाला) विश्रांती देऊन त्याचे लाड करण्याचा हा हक्काचा दिवस. पण हा सण नक्की कधी सुरू झाला? शिवकाळात आणि पेशवाईत हा सण कसा होता? तसेच, ‘महाराष्ट्र बेंदूर‘ आणि ‘कर्नाटक बेंदूर‘ असे दोन वेगवेगळे सण का साजरे केले जातात? या सर्व प्रश्नांची सविस्तर उत्तरे आज आपण या लेखात जाणून घेणार आहोत.

बेंदूर सणाचा प्राचीन इतिहास आणि पुरावे

बेंदूर सणाची सुरुवात कोणत्याही एका दिवशी किंवा एका राजाने केलेली नाही. जेव्हा मानवाने जंगलात भटकणे सोडून शेती करायला सुरुवात केली, तेव्हापासून त्याला बैलाचे महत्त्व समजले आणि त्यातूनच या सणाचा उगम झाला. याचे अनेक ऐतिहासिक पुरावे आपल्याला पाहायला मिळतात:

१. सिंधू संस्कृती (सुमारे ५००० वर्षांपूर्वी)

आजपासून सुमारे ५००० वर्षांपूर्वीच्या (म्हणजेच अंदाजे इ.स.पू. ३०००) ‘हडप्पा आणि मोहेंजोदारो’ संस्कृतीच्या उत्खननात कुबड असलेल्या बैलांच्या (Zebu Bull) अनेक मातीच्या मुद्रा (Seals) सापडल्या आहेत. यावरून प्राचीन काळापासून भारतीय उपखंडात बैलाला अत्यंत पूजनीय मानले जाते हे सिद्ध होते.

२. कृषी पराशर ग्रंथ (इ.स.पू. ४०० ते इ.स. ४००)

शेतीचे आणि हवामानाचे नियम सांगणारा ‘कृषी पराशर’ हा प्राचीन भारतातील अत्यंत महत्त्वाचा संस्कृत ग्रंथ आहे. हा ग्रंथ साधारणपणे इसवी सन पूर्व ४०० ते इसवी सन ४०० या काळात लिहिला गेला. या ग्रंथात स्पष्टपणे नमूद केले आहे की, ‘शेतीत राबणाऱ्या जनावरांना विश्रांती देणे आणि त्यांच्याबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करणे हे प्रत्येक शेतकऱ्याचे आद्यकर्तव्य आहे.’ हा या सणामागचा सर्वात मोठा लेखी पुरावा मानला जातो.

शिवकाळ, संत वाङ्मय आणि ब्रिटिशकालीन नोंदी

जसजसा काळ पुढे गेला, तसतसा हा सण महाराष्ट्राच्या मातीत अधिक घट्ट रुजत गेला. मध्ययुगीन ते आधुनिक काळात याचे अनेक दाखले मिळतात:

​१. संत वाङ्मय आणि लोकसाहित्य (१३ वे ते १७ वे शतक)

महाराष्ट्राच्या संत परंपरेतही बैलांच्या कष्टाचे गोडवे गायले आहेत. संत ज्ञानेश्वर आणि संत तुकाराम महाराज यांच्या अनेक अभंगांमध्ये शेती, नांगरणी आणि बैलांचे दाखले दिले आहेत. तसेच, ग्रामीण महाराष्ट्रातील जुन्या ‘जात्यावरच्या ओव्या’ आणि लोकगीतांमध्ये बैलाला ‘सर्जा-राजा’ म्हणून गौरवले आहे. हा मौखिक इतिहास या बेंदूर सणाचे प्राचीनत्व सिद्ध करतो.

२. छत्रपती शिवाजी महाराज आणि मराठा साम्राज्य

शिवकाळ आणि पेशवेकाळात महाराष्ट्राची संपूर्ण अर्थव्यवस्था शेतीवर अवलंबून होती. या काळात गावोगावच्या पाटलांच्या, देशमुखांच्या आणि वतनदारांच्या ‘दप्तरांमध्ये’ (हिशोबाच्या कागदपत्रांमध्ये) बेंदूर आणि पोळा सणाच्या खर्चाच्या लेखी नोंदी मिळतात. गावात ज्याच्याकडे सर्वात उत्तम बैल असतील, त्या बैलाला सणाच्या दिवशी ‘मानाचा बैल’ म्हणून मिरवणुकीत सर्वात पुढे उभे करण्याची प्रथा याच काळात अधिक रुजली.

​३. ब्रिटिश काळातील नोंदी (Bombay Gazetteer)

इंग्रजांच्या काळात त्यांनी भारतातील परंपरांची नोंद ठेवण्यासाठी ‘बॉम्बे गॅझेटिअर’ नावाचे सरकारी दस्तऐवज बनवले. यातील सातारा, कोल्हापूर आणि बेळगावच्या खंडांमध्ये ब्रिटिश अधिकाऱ्यांनी ‘बेंदूर’ या सणाचा खास उल्लेख केला आहे. एका मुक्या प्राण्याची अशी पूजा करणे आणि त्याला गोडधोड खाऊ घालणे, हे ब्रिटिश अधिकाऱ्यांसाठी खूप आश्चर्याचे आणि कौतुकाचे होते.

​’महाराष्ट्र बेंदूर’ आणि ‘कर्नाटक बेंदूर’ असे दोन सण का?

बेंदूर सण आणि भावना एकच असली तरी, सीमाभागात (कोल्हापूर, सांगली, बेळगाव) या सणाच्या दोन वेगवेगळ्या तारखा का असतात? यामागे ३ मुख्य कारणे आहेत:

• निसर्ग आणि पावसाचे चक्र: कर्नाटकात मान्सून (पाऊस) महाराष्ट्राच्या आधी पोहोचतो, त्यामुळे तिथली शेतीची कामे लवकर संपतात. म्हणून कर्नाटकात बेंदूर हा आधी, म्हणजेच ‘ज्येष्ठ पौर्णिमेला’ (कारा हुन्नीमे) साजरा होतो. महाराष्ट्रात मान्सून थोडा उशिरा स्थिर होत असल्याने, इथल्या शेतकऱ्यांची कामे आषाढ महिन्यापर्यंत चालतात. म्हणून महाराष्ट्रात बेंदूर हा एका महिन्यानंतर ‘आषाढ पौर्णिमेला’ साजरा होतो.
• पंचांगातील फरक: दोन्ही राज्यांत वापरली जाणारी हिंदू पंचांगे वेगळी आहेत. (उदा. महाराष्ट्रात ‘दाते पंचांग’, तर कर्नाटकात ‘उडुपी किंवा म्हैसूर पंचांग’). तसेच सूर्योदयाच्या वेळेतील काही मिनिटांच्या फरकामुळेही सीमाभागात तिथी वेगवेगळ्या दिवशी पडू शकते.
• ​भाषावार प्रांत रचना (१९५६): जेव्हा प्रशासकीय सोयीसाठी महाराष्ट्र आणि कर्नाटक (म्हैसूर) अशी भाषेनुसार दोन वेगळी राज्ये तयार झाली, तेव्हा कॅलेंडर आणि सुट्ट्या वेगळ्या झाल्या. या तारखांच्या गोंधळातूनच सीमाभागातील लोकांनी आपापल्या सणाला ‘महाराष्ट्र बेंदूर’ आणि ‘कर्नाटक बेंदूर’ अशी नावे दिली.

बेंदूर कसा साजरा केला जातो? (प्रथा आणि परंपरा)

बेंदूर सण प्रामुख्याने दक्षिण महाराष्ट्र आणि कर्नाटकात अत्यंत उत्साहात साजरा केला जातो:

• ​खांदे मळणी: सणाच्या एक दिवस आधी बैलांच्या खांद्याला हळद आणि गरम तेल लावून शेक दिले जातात. वर्षभराच्या कष्टाने दुखणारे खांदे यामुळे मोकळे होतात.
• आंघोळ आणि सजावट: बेंदूरच्या दिवशी सकाळी बैलांना नदीवर नेऊन स्वच्छ आंघोळ घातली जाते. त्यांच्या शिंगांना रंग लावला जातो, पितळी शेंब्या आणि बाशिंग बांधले जाते. पाठीवर रंगीबेरंगी झूल पांघरली जाते.
• ​कामातून पूर्ण सुट्टी: या दिवशी सर्जा-राजाला शेतातील कोणत्याही कामाला जुंपले जात नाही. त्यांना हक्काची विश्रांती दिली जाते.
• पुरणपोळीचा नैवेद्य: घरी खास पुरणपोळीचा बेत असतो. पूजेनंतर सर्वात पहिला नैवेद्य बैलांना भरवला जातो.
• भव्य मिरवणूक: संध्याकाळी संपूर्ण गावातून वाजत-गाजत या सजवलेल्या बैलांची मिरवणूक काढली जाते.

बेंदूर आणि बैलपोळा यातील मुख्य फरक

आपला सांस्कृतिक वारसा…

बेंदूर हा केवळ एक उत्सव नाही, तर तो मानवाचा निसर्गाशी आणि मुक्या प्राण्यांशी असलेल्या अतुट प्रेमाचा पुरावा आहे. काळ कितीही बदलला, ट्रॅक्टरसारखी आधुनिक यंत्रे आली, तरी लाल-काळ्या मातीत राबणाऱ्या बैलाबद्दलची ही कृतज्ञता महाराष्ट्राच्या आणि कर्नाटकच्या मातीत अशीच टिकून राहील.

​”मित्रांनो, तुम्हाला ही बेंदूर सणाची माहिती कशी वाटली? तुमच्या भागात बेंदूर असतो की बैलपोळा?खाली Comment करून नक्की शेअर करा.