नमस्कार वाचकहो!…
महाराष्ट्राच्या मातीत ज्या एका सोहळ्याची आतुरतेने वाट पाहिली जाते, तो सोहळा म्हणजे ‘आषाढी एकादशी’. डोक्यावर तुळशी वृंदावन, हातात टाळ-मृदंग आणि मुखात “राम कृष्ण हरी”चा गजर करत लाखो वारकरी जेव्हा पंढरपूरच्या दिशेने चालत निघतात, तेव्हा तो केवळ एक प्रवास नसून एक जिवंत भक्तीचा महासागर असतो.
पण, एकादशी म्हणजे नक्की काय? एकादशीच्या उपवासाची सुरुवात कधी आणि कोणी केली? वारीचा इतिहास काय आहे? आणि आषाढीला ‘देवशयनी’ का म्हणतात? या सर्व प्रश्नांची सविस्तर आणि अचूक माहिती आपण या लेखात पाहणार आहोत.
अनुक्रमणिका
- एकादशी म्हणजे काय?
- एकादशीच्या उपवासाची सुरुवात कधी, कोणी आणि का केली?
- आषाढी एकादशी सर्वात महत्त्वाची का आहे? (देवशयनी एकादशी)
- पंढरपूर आणि विठ्ठलाचे ऐतिहासिक पुरावे
- पंढरपूरच्या वारीचा इतिहास (वारी कोणी सुरू केली?)
- वारीची अद्भुत शिस्त आणि प्रशासकीय नियोजन
- शासकीय महापूजा आणि २४ तास दर्शन
- या भक्ती-महासोहळ्याचे सार….
एकादशी म्हणजे काय?
‘एकादशी’ या शब्दाचा अर्थ समजून घेण्यासाठी आपल्याला हिंदू पंचांग (कॅलेंडर) समजून घ्यावे लागेल.
- एकादशीचा अर्थ: हिंदू महिन्यामध्ये दोन ‘पक्ष’ (पंधरवडे) असतात. अमावस्येनंतर येणारा ‘शुक्ल पक्ष’ आणि पौर्णिमेनंतर येणारा ‘कृष्ण पक्ष’. या प्रत्येक पक्षात १५ तिथी (दिवस) असतात. यातील अकराव्या तिथीला ‘एकादशी’ (एक + दश = अकरा) असे म्हणतात.
- वर्षातील एकादशी: एका महिन्यात २ एकादशी येतात. म्हणजेच १२ महिन्यांत एकूण २४ एकादशी असतात. जेव्हा अधिक मास (लीप महिना) येतो, तेव्हा वर्षात २६ एकादशी असतात.
एकादशीच्या उपवासाची सुरुवात कधी, कोणी आणि का केली?
एकादशीच्या दिवशी उपवास करण्याची प्रथा हजारो वर्षांपासून चालत आलेली आहे. याचा मुख्य उगम पुराणांमध्ये (पद्मपुराण, स्कंदपुराण, भागवत पुराण) सापडतो.
पौराणिक कथा: एकादशीचा उगम
पद्मपुराणातील कथेनुसार, प्राचीन काळी ‘मुर’ नावाच्या एका अत्यंत क्रूर राक्षसाने तिन्ही लोकांत (स्वर्ग, मृत्यू आणि पाताळ) हाहाकार माजवला होता. त्याने देवांनाही पराभूत केले. त्यावेळी सर्व देव भगवान विष्णूंना शरण गेले.
- भगवान विष्णू आणि मुर राक्षस यांच्यात अनेक वर्षे युद्ध झाले. युद्ध करताना विष्णू थकून एका गुहेत विश्रांतीसाठी गेले.
- त्या गुहेत मुर राक्षस विष्णूंना मारण्यासाठी गेला. त्यावेळी भगवान विष्णूंच्या शरीरातून एक अत्यंत तेजस्वी आणि शक्तिशाली ‘स्त्री शक्ती’ प्रकट झाली.
- या स्त्री शक्तीने मूर राक्षसाचा वध केला. विष्णू जागे झाल्यावर त्यांनी त्या शक्तीला वरदान मागायला सांगितले.
- ही शक्ती म्हणजेच ‘एकादशी’ (तिथीची अधिष्ठात्री देवी) होती. तिने वरदान मागितले की, “जो कोणी माझ्या तिथीच्या दिवशी (एकादशीला) तुझे नामस्मरण करून उपवास करेल, त्याची सर्व पापे नष्ट होऊन त्याला मोक्ष मिळेल.”
तेव्हापासून भगवान विष्णूंनी या तिथीला सर्वोच्च महत्त्व दिले आणि एकादशीच्या उपवासाची प्रथा हिंदू धर्मात सुरू झाली.
शास्त्रीय आणि आयुर्वेदिक कारण
एकादशीमागे केवळ धार्मिकच नव्हे, तर शास्त्रीय कारणही आहे. महिन्यातून दोनदा (दर पंधरा दिवसांनी) पचनसंस्थेला विश्रांती देणे आरोग्यासाठी अत्यंत फायदेशीर असते. शरीरातील विषारी घटक (Toxins) बाहेर काढण्यासाठी आणि मनाची एकाग्रता वाढवण्यासाठी आयुर्वेदामध्येही एकादशीच्या उपवासाचे महत्त्व सांगितले आहे.
आषाढी एकादशी सर्वात महत्त्वाची का आहे? (देवशयनी एकादशी)
वर्षातील २४ एकादशींमध्ये आषाढ महिन्यातील शुक्ल पक्षातील एकादशी म्हणजेच ‘आषाढी एकादशी’ सर्वात महत्त्वाची मानली जाते.या एकादशीला ‘देवशयनी एकादशी’ किंवा ‘पद्मा एकादशी’ असेही म्हणतात.
- पौराणिक कथांनुसार, या दिवशी भगवान विष्णू सृष्टीचा कार्यभार सोडून क्षीरसागरामध्ये शेषनागाच्या शय्येवर चार महिने ‘योगनिद्रेस’ (गाढ ध्यानावस्थेत/झोपी) जातात. ‘देव’ (भगवान विष्णू) + ‘शयनी’ (शयन करणे/झोपणे) हे शब्द जोडले असता देवशयनी असा होतो. म्हणूनच या एकादशीला ‘देवशयनी एकादशी’ असे स्पष्ट नाव पडले आहे.
- बरोबर चार महिन्यांनी कार्तिक शुद्ध एकादशीला (प्रबोधिनी/कार्तिकी एकादशी) देव जागे होतात.
- या चार महिन्यांच्या काळाला ‘चातुर्मास’ म्हटले जाते. देव योगनिद्रेत असल्याने या काळात मोठी शुभ कार्ये (विवाह इ.) टाळून जास्तीत जास्त ईश्वराचे नामस्मरण, उपवास आणि सात्विक आहार घेण्यावर भर दिला जातो.
- भगवान विठ्ठल हे विष्णूचेच रूप असल्याने, पंढरपुरात हा दिवस सर्वोच्च भक्तीचा दिवस मानला जातो.
पंढरपूर आणि विठ्ठलाचे ऐतिहासिक पुरावे
पंढरपूरची वारी आणि विठ्ठलाची भक्ती अचानक सुरू झालेली नाही. याला शेकडो वर्षांचा भक्कम लिखित इतिहास आहे.
- इ.स. ५१६ चा ताम्रपट: राष्ट्रकूट राजा अविधेय याच्या ताम्रपटामध्ये ‘पांडरंगपल्ली’ (पंढरपूर) या गावाचा उल्लेख आहे.
- इ.स. ११३७ चा शिलालेख: पंढरपूरच्या विठ्ठल मंदिरात एक जुना शिलालेख आहे, ज्यामध्ये विठ्ठलासाठी देणगी दिल्याची नोंद आहे.
- इ.स. १२३७ चा शिलालेख: होयसळ घराण्याचा राजा वीर सोमेश्वर याने पंढरपूरला भेट देऊन विठ्ठलाला ‘हिरण्यगर्भ’ (सुवर्ण) दान केल्याचा उल्लेख आहे.
यावरून सिद्ध होते की, १२ व्या शतकापूर्वीच पंढरपूर हे एक मोठे तीर्थक्षेत्र म्हणून प्रसिद्ध होते.
पंढरपूरच्या वारीचा इतिहास (वारी कोणी सुरू केली?)
१. संतांचा काळ आणि वारकरी संप्रदाय (१३ वे शतक)
संत ज्ञानेश्वरांचे वडील (विठ्ठलपंत) आणि आजोबा हे नियमितपणे पंढरपूरची वारी करत असत. परंतु, १३ व्या शतकात संत ज्ञानेश्वर, संत नामदेव आणि त्यांच्या समकालीन संतांनी (संत चोखामेळा, संत गोरा कुंभार, संत सावता माळी) या वारीला एका ‘सामाजिक संप्रदायाचे’ (चळवळ) रूप दिले.
प्राचीन काळी ईश्वराची प्राप्ती करण्यासाठी कठीण यज्ञ आणि कर्मकांड करावे लागायचे, जे सर्वसामान्यांना शक्य नव्हते. संतांनी यावर उपाय म्हणून सर्वांना सामावून घेणारा सोपा ‘भक्ती मार्ग’ सुरू केला.
२. आजचा शिस्तबद्ध पालखी सोहळा (१९ वे शतक)
आज आपण जो माऊलींच्या आणि तुकोबांच्या पालखीचा भव्य आणि शिस्तबद्ध सोहळा पाहतो, त्याचा इतिहास पुढीलप्रमाणे आहे:
- सुरुवातीला वारकरी संतांच्या पादुका गळ्यात घालून पायी पंढरपूरला जात असत.
- इ.स. १६८५: संत तुकाराम महाराजांचे सुपुत्र नारायण महाराज यांनी तुकाराम महाराजांच्या पादुका घेऊन पंढरपूरला जाण्याची प्रथा सुरू केली.
- इ.स. १८३२: साताऱ्याचे सरदार हैबतरावबाबा आरफळकर यांनी माऊलींच्या (संत ज्ञानेश्वरांच्या) पालखीला लष्करी शिस्त लावली. आज आपण ज्या दिंड्या, मानाचे अश्व, चोपदार आणि रिंगण सोहळा पाहतो, त्याचे पूर्ण श्रेय हैबतरावबाबांना जाते.
वारीची अद्भुत शिस्त आणि प्रशासकीय नियोजन
- चोपदार: हे दिंडीचे नियंत्रक असतात. त्यांच्या हातातील ‘चोप’ (दंड) उंचावला की लाखो वारकरी एका क्षणात शांत होतात.
- वीणेकरी आणि तुळशीवाल्या महिला: दिंडीच्या अग्रभागी डोक्यावर तुळशी वृंदावन घेतलेल्या महिला आणि अखंड वीणा वाजवणारे वीणेकरी चालतात.
- दिंडीचा क्रम: कोणत्या संतांची पालखी पुढे असणार, कोणत्या दिंडीचा क्रमांक कितवा, हे शेकडो वर्षांपासून ठरलेले आहे; त्यात कधीही बदल होत नाही.
शासकीय महापूजा आणि २४ तास दर्शन
- सामान्य वारकऱ्याचा सन्मान: आषाढी एकादशीच्या पहाटे राज्याचे मुख्यमंत्री विठ्ठल-रुक्मिणीची शासकीय महापूजा करतात. या पूजेचे वैशिष्ट्य म्हणजे, दर्शनरांगेत उभ्या असलेल्या लाखो भाविकांमधून एका ‘सामान्य वारकरी दाम्पत्याला’ (पती-पत्नी) पूजेला बसण्याचा मान मिळतो. हा लोकशाहीतील खऱ्या भक्ताचा सन्मान आहे.
- २४ तास मंदिर खुले: वारीच्या काळात लाखो भक्तांना दर्शन मिळावे म्हणून विठ्ठलाचे मंदिर सलग काही दिवस २४ तास उघडे ठेवले जाते.
- प्रक्षाळ पूजा: देवाला झोप मिळत नाही, देव सतत भक्तांसाठी उभा असतो. त्यामुळे पौर्णिमेच्या आसपास देवाचा हा ‘शिणवटा’ (थकवा) घालवण्यासाठी विठ्ठलाला आयुर्वेदिक औषधी काढ्यांचा लेप लावला जातो, ज्याला ‘प्रक्षाळ पूजा’ म्हणतात.
या भक्ती-महासोहळ्याचे सार….
आषाढी एकादशी हा केवळ एक धार्मिक उपवास नाही, तर तो महाराष्ट्राच्या आध्यात्मिक परंपरेचा, सामाजिक समतेचा आणि निस्सीम भक्तीचा महाउत्सव आहे. “बी मातीत पेरले आहे, आता पीक ईश्वराच्या हातात आहे,” या श्रद्धेने शेतकरी आपली चिंता विसरून विठूमाऊलीच्या चरणी नतमस्तक होतो.
संत ज्ञानेश्वरांनी रचलेला हा भक्तीचा पाया आणि वारीची परंपरा आजही तितकीच भक्कम आणि प्रेरणादायी आहे.
तुम्हाला jigyasamanthan.in वरील हा लेख कसा वाटला? आम्हाला खाली कमेंट करून नक्की सांगा आणि ही महत्त्वाची माहिती तुमच्या मित्र-परिवारासोबत नक्की शेअर करा! राम कृष्ण हरी!