सृष्टीची उत्पत्ती कशी झाली? वेदांपासून हिंदू पुराणांपर्यंत सृष्टीविषयक विविध माहिती

आपण मागील लेखात हिंदू पुराणे म्हणजे काय, त्यांचे भारतीय परंपरेतील स्थान काय आणि त्यामध्ये कोणत्या प्रकारचे धार्मिक, सांस्कृतिक आणि तात्त्विक विचार मांडले आहेत, हे पाहिले.

आता त्याच मालिकेतील एक अतिशय जुना आणि मनाला विचार करायला लावणारा प्रश्न समोर येतो—

ही सृष्टी निर्माण कशी झाली?

पृथ्वी, आकाश, सूर्य, चंद्र, तारे, देव, मनुष्य, प्राणी आणि वनस्पती अस्तित्वात येण्यापूर्वी काय होते?

सृष्टीची उत्पत्ती कशी झाली?

सृष्टीची निर्मिती कोणी केली?

ब्रह्मदेवांची त्यामध्ये काय भूमिका आहे?

भगवान विष्णू आणि ब्रह्मदेव यांचा सृष्टीशी काय संबंध आहे?

आणि हिरण्यगर्भ म्हणजे नेमके काय?

या प्रश्नांची उत्तरे भारतीय धार्मिक परंपरेत एका ठरावीक वर्णनापुरती मर्यादित नाहीत.

सृष्टीविषयक विचार हा पुराणांपासून सुरू झालेला नाही. त्याची मुळे वैदिक परंपरेतही दिसतात. वेदांमध्ये सृष्टीच्या आरंभी काय होते, विश्वाची उत्पत्ती कशी झाली आणि या संपूर्ण अस्तित्वामागे कोणते तत्त्व आहे, याबद्दल विचार करण्यात आला आहे.

पुढे उपनिषदांमध्ये या विषयाला अधिक तात्त्विक स्वरूप मिळाले आणि पुराणांमध्ये त्याच व्यापक सृष्टीविचाराची विविध धार्मिक वर्णने आणि परंपरा विकसित झाल्या.

म्हणून हिंदू सृष्टीविचार समजून घेताना त्याची सुरुवात वेदांपासून केली तर संपूर्ण विषय अधिक चांगल्या प्रकारे समजतो. चला, हा प्रवास अगदी सोप्या भाषेत समजून घेऊया.

सूक्त म्हणजे काय?

वेदांमधील अनेक मंत्र विशिष्ट विषय, देवता किंवा आध्यात्मिक विचार यांच्याशी संबंधित आहेत. अशा मंत्रसमूहाला “सूक्त” असे म्हटले जाते.

सोप्या भाषेत सांगायचे झाले तर, एखाद्या विशिष्ट विषयावर मांडलेले मंत्रांचे स्तोत्र किंवा समूह म्हणजे सूक्त.

ऋग्वेदात सृष्टीविषयक विचार मांडणारी काही महत्त्वाची सूक्ते आहेत. त्यापैकी नासदीय सूक्त आणि हिरण्यगर्भ सूक्त विशेष उल्लेखनीय आहेत.

सृष्टीचा प्रश्न वेदांमध्येही विचारला गेला होता

आज आपण विश्वाच्या उत्पत्तीबद्दल बोलताना अवकाश, आकाशगंगा, तारे, ग्रह आणि पृथ्वी यांचा विचार करतो.

पण प्राचीन भारतीय ऋषींनीही एक अतिशय मूलभूत प्रश्न विचारला होता

सृष्टीच्या सुरुवातीला नेमके काय होते?

ऋग्वेदातील नासदीय सूक्त (ऋग्वेद 10.129) याच प्रश्नाभोवती चिंतन करते. हे सूक्त विशेष आहे कारण ते सृष्टीची सुरुवात एखाद्या साध्या आणि ठाम विधानातून समजावून सांगत नाही. उलट, सृष्टीच्या आरंभीची अवस्था किती गूढ होती, याचा विचार ते प्रश्नांच्या माध्यमातून करते.

नासदीय सूक्तात नेमके काय सांगितले आहे?

नासदीय सूक्ताच्या सुरुवातीच्या विचारांमध्ये सृष्टीच्या आरंभीची अशी अवस्था मांडली आहे की त्या वेळी आपण आज ज्या प्रकारे “अस्तित्व” आणि “अनस्तित्व”, “दिवस” आणि “रात्र” किंवा विश्वातील परिचित गोष्टी समजतो, त्याप्रमाणे काहीही स्पष्टपणे वेगळे नव्हते.

त्या अवस्थेत आकाशही नव्हते आणि त्यापलीकडे काय आहे, हे सांगणेही शक्य नव्हते, असा गूढ विचार सूक्तात मांडला जातो.

मग प्रश्न उपस्थित होतो

सृष्टीच्या आरंभी नेमके काय होते?

त्या आद्य अवस्थेत कोणते तत्त्व होते?

सृष्टीची सुरुवात कशी झाली?

सृष्टी निर्माण होण्यामागे कोणती शक्ती किंवा तत्त्व होते?

सूक्त पुढे सृष्टीच्या प्रकट होण्याबद्दल विचार करते. सुरुवातीला असलेल्या एका आद्य अवस्थेतून पुढे सृष्टीची प्रक्रिया कशी प्रकट झाली असावी, याबद्दल चिंतन केले जाते.

पण या सूक्ताची सर्वात वैशिष्ट्यपूर्ण गोष्ट शेवटच्या भागात दिसते.

सृष्टीची उत्पत्ती नेमकी कशी झाली, हे पूर्णपणे कोणाला माहीत आहे का, असा प्रश्न उपस्थित केला जातो.

अगदी सर्वोच्च तत्त्वाला हे माहीत आहे का—की कदाचित सृष्टीची सुरुवात नेमकी कशी झाली, हे कोणालाच पूर्णपणे माहीत नसावे?

अशा प्रकारचा विचार नासदीय सूक्ताला विशेष महत्त्व देतो.

म्हणून नासदीय सूक्ताकडे पाहताना ते केवळ “सृष्टी कशी निर्माण झाली” याचे निश्चित उत्तर देणारे सूक्त आहे असे न म्हणता, सृष्टीच्या आद्य रहस्यावर चिंतन करणारे वैदिक सूक्त म्हणून पाहणे अधिक योग्य आहे.

यातून भारतीय परंपरेतील एक महत्त्वाची गोष्ट दिसून येते—सृष्टीबद्दल प्रश्न विचारणे आणि तिच्या रहस्याचा शोध घेणे हीदेखील एक प्राचीन परंपरा आहे.

हिरण्यगर्भ म्हणजे काय?

सृष्टीच्या उत्पत्तीशी संबंधित आणखी एक महत्त्वाची वैदिक संकल्पना म्हणजे हिरण्यगर्भ.“हिरण्य” म्हणजे सुवर्ण आणि “गर्भ” म्हणजे गर्भ, बीज किंवा अंतर्भाग.

त्यामुळे हिरण्यगर्भ या शब्दाचा साधा अर्थ “सुवर्णगर्भ” असा करता येतो.

ऋग्वेदात हिरण्यगर्भ सूक्त (10.121) आहे.

या सूक्तामध्ये हिरण्यगर्भाला सृष्टीच्या आद्य तत्त्वाशी संबंधित स्वरूपात मांडले आहे.

हिरण्यगर्भ सूक्तात काय विचार मांडला आहे?

हिरण्यगर्भाच्या माध्यमातून विश्वाच्या सुरुवातीशी संबंधित एका आद्य तत्त्वाचा विचार केला जातो.

सृष्टीच्या प्रकट होण्यापूर्वी असलेल्या त्या आद्य तत्त्वाशी संपूर्ण विश्वाचा संबंध जोडला जातो. त्याला सर्व प्राण्यांचा आणि संपूर्ण अस्तित्वाचा आधार मानणारा विचार या सूक्तात दिसतो.

या सूक्तामध्ये एक महत्त्वाचा प्रश्नही समोर येतो—या विशाल विश्वाचा आधार कोण आहे?

सृष्टीतील सर्व अस्तित्वाला धारण करणारे तत्त्व कोणते?

यातून हिरण्यगर्भ हा केवळ “सुवर्ण रंगाचा गर्भ” असा शब्दशः अर्थ न राहता विश्वाच्या आद्य तत्त्वाशी संबंधित धार्मिक आणि तात्त्विक संकल्पना म्हणून समोर येतो.

म्हणून नासदीय सूक्त आणि हिरण्यगर्भ सूक्त यांच्यात एक मनोरंजक फरक दिसतो. नासदीय सूक्त सृष्टीच्या आरंभीच्या रहस्यावर प्रश्न विचारते. तर हिरण्यगर्भ सूक्त सृष्टीच्या आद्य तत्त्वाचा विचार अधिक स्पष्टपणे एका केंद्रस्थानी आणते.

सुवर्णांड किंवा ब्रह्मांड म्हणजे काय?

पुढील भारतीय धार्मिक आणि पुराणपरंपरांमध्ये सृष्टीच्या प्रकट होण्याचे वर्णन करताना सुवर्णांड किंवा ब्रह्मांड ही प्रतिमा आढळते.“अंड” ही प्रतिमा अतिशय अर्थपूर्ण आहे.

अंडाच्या आत पुढील जीवनाचे बीज दडलेले असते. त्यामुळे एका बंद, बीजस्वरूप अवस्थेतून पुढे मोठ्या सृष्टीचा विस्तार होण्याची कल्पना या प्रतिमेतून मांडली जाते.

काही धार्मिक वर्णनांमध्ये आद्य जलरूप अवस्थेशी संबंधित सुवर्णवर्णाचे अंड किंवा ब्रह्मांड प्रकट झाल्याचे सांगितले जाते.

पुढे त्यातून विश्वरचनेचा आणि सृष्टीच्या विस्ताराचा क्रम सुरू होतो, अशी परंपरा आढळते.येथे “ब्रह्मांड” हा शब्द केवळ आजच्या वैज्ञानिक अर्थाने “Universe” या संकल्पनेपुरता मर्यादित नाही.

भारतीय धार्मिक विश्वकल्पनेत ब्रह्मांड म्हणजे संपूर्ण विश्वरचना आणि त्यातील विविध स्तरांचा व्यापक विचार.

त्यामुळे सुवर्णांडाची प्रतिमा ही भारतीय धार्मिक सृष्टीविचारातील एक महत्त्वाची प्रतिमा म्हणून समजून घेणे योग्य आहे. मात्र तिचा अर्थ आधुनिक विज्ञानातील एखादा विशिष्ट सिद्धांत असा घेणे योग्य ठरणार नाही.

हिरण्यगर्भ आणि नंतरचे सुवर्णांड एकच आहेत का?

येथे एक गोष्ट नीट समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. ऋग्वेदातील हिरण्यगर्भ ही एक वैदिक संकल्पना आहे. पुढील भारतीय धार्मिक परंपरांमध्ये सृष्टीच्या सुरुवातीशी संबंधित सुवर्णांड, ब्रह्मांड किंवा विश्व-अंड यांसारख्या प्रतिमा अधिक विस्ताराने आढळतात.

दोन्हींचा सृष्टीच्या आद्य अवस्थेशी संबंध असला तरी त्यांना अगदी तंतोतंत एकच वर्णन मानणे योग्य नाही.

म्हणजे—वैदिक परंपरेतील हिरण्यगर्भ → पुढील धार्मिक परंपरांतील अधिक विस्तृत सृष्टीप्रतिमा

असा व्यापक विकास समजून घेणे अधिक योग्य ठरेल.

वेदांपासून पुराणांपर्यंत सृष्टीविचाराचा प्रवास

आता आपल्याला वैदिक परंपरेतील दोन महत्त्वाचे विचार समजले

नासदीय सूक्त — सृष्टीच्या आद्य रहस्यावर प्रश्न आणि चिंतन

हिरण्यगर्भ सूक्त — सृष्टीच्या आद्य तत्त्वाचा विचार

पुढे भारतीय धार्मिक परंपरेचा विस्तार होत गेला.

विविध देवता, ऋषीपरंपरा, मनू, प्रजापती, युगे, मन्वंतरे आणि विश्वरचनेशी संबंधित विचार अधिक विस्ताराने मांडले गेले.

याच परंपरेचा महत्त्वाचा भाग म्हणजे पुराणे.

पुराणांमध्ये सृष्टीचा विचार केवळ “विश्वाची सुरुवात” एवढ्यापुरता मर्यादित नाही.

देव, ऋषी, मनुष्य, प्राणी, वनस्पती, पंचमहाभूते, विविध लोक आणि विश्वाची रचना यांचा देखील सृष्टीविचारात समावेश केला जातो.

म्हणून पुराणांमध्ये वापरलेला “सृष्टी” हा विचार आज आपण वापरतो त्या केवळ “जगाची निर्मिती” या अर्थापेक्षा अधिक व्यापक आहे.

सृष्टी प्रकट होण्यापूर्वी काय होते?

पुराणांमधील अनेक सृष्टीवर्णनांनुसार सृष्टीच्या लयानंतर विश्व आपल्या सध्याच्या स्वरूपात प्रकट नसते. ते एका अव्यक्त किंवा सूक्ष्म अवस्थेत असल्याची कल्पना मांडली जाते.

काही वर्णनांमध्ये सर्वत्र जलरूप अवस्था असल्याचे सांगितले आहे. याच पार्श्वभूमीवर वैष्णव परंपरेतील एक अत्यंत प्रसिद्ध धार्मिक प्रतिमा समोर येते—

अनंतशेषावर योगनिद्रेत असलेले भगवान विष्णू.

या अवस्थेत पुढील सृष्टीचा बीजभाव दडलेला आहे, अशी धार्मिक परंपरेतील मांडणी आहे.

म्हणजेच येथे सृष्टीची कल्पना एकदाच घडलेल्या घटनेपेक्षा निर्मिती, स्थिती आणि लय यांच्या चक्राशी जोडलेली आहे.

भगवान विष्णू आणि ब्रह्मदेव यांचा सृष्टीशी काय संबंध?

भगवान विष्णूंशी संबंधित सृष्टीवर्णनांमध्ये एक अत्यंत प्रसिद्ध धार्मिक परंपरा आढळते.

सृष्टीच्या आद्य अवस्थेत भगवान विष्णू अनंतशेषावर शयन करत आहेत, असे वर्णन केले जाते. त्यांच्या नाभीतून एक कमळ प्रकट होते आणि त्या कमळावर ब्रह्मदेव प्रकट होतात.

पुढे ब्रह्मदेवांकडून सृष्टीच्या विस्ताराचे कार्य सुरू होते.

श्रीमद्भागवताच्या तिसऱ्या स्कंधातील वर्णनांमध्ये भगवानाच्या नाभिकमलावर ब्रह्मदेव प्रकट झाल्याचे आणि पुढे ब्रह्मदेवांकडून सृष्टीच्या विस्ताराचे वर्णन आढळते.

येथे प्रत्येक देवतेची भूमिका समजून घेणे महत्त्वाचे आहे.

वैष्णव परंपरेतील या मांडणीत भगवान विष्णू किंवा नारायण हे आद्य दैवी तत्त्व म्हणून केंद्रस्थानी येतात, तर ब्रह्मदेव सृष्टीच्या प्रत्यक्ष विस्ताराचे कार्य करणारे देवता म्हणून समोर येतात.

म्हणून “विष्णूंनी सृष्टी केली की ब्रह्मदेवांनी?” असा प्रश्न विचारण्यापेक्षा या परंपरेतील दोन्ही भूमिकांचा परस्पर संबंध समजून घेणे अधिक योग्य ठरते.

ब्रह्मदेवांची सृष्टीकर्ता म्हणून भूमिका

हिंदू धार्मिक परंपरेत ब्रह्मदेवांना सृष्टीच्या सर्जनाचे आणि विस्ताराचे देवता मानले जाते.

मात्र पुराणांमधील सृष्टी म्हणजे फक्त पृथ्वीवर मनुष्य आणि प्राणी निर्माण होणे नाही.

त्यामध्ये अनेक स्तरांचा विचार केला जातो. उदाहरणार्थ—- देव- ऋषी- मनुष्य- प्राणी- पक्षी- वनस्पती- स्थावर-जंगम सृष्टी- विविध लोक- पंचमहाभूते- सूक्ष्म तत्त्वे- इंद्रिये आणि त्यांच्या कार्यांशी संबंधित तत्त्वे अशा अनेक गोष्टी सृष्टीच्या विस्तृत वर्णनाचा भाग आहेत.

त्यामुळे ब्रह्मदेवांची सृष्टीरचना ही एका क्षणात तयार झालेल्या जगाची साधी मांडणी नसून विश्वव्यवस्था हळूहळू प्रकट होत जाण्याचा धार्मिक आणि तात्त्विक विचार आहे.

सृष्टीच्या निर्मितीत पंचमहाभूतांचा विचार

भारतीय तत्त्वज्ञानपरंपरेत सृष्टी समजावून सांगताना पंचमहाभूतांचा विचार केला जातो. ही पंचमहाभूते म्हणजे—

आकाश, वायू, अग्नी, जल आणि पृथ्वी.

काही तात्त्विक सृष्टीवर्णनांमध्ये प्रकृती, महत्तत्त्व, अहंकार, तन्मात्रा आणि त्यानंतर पंचमहाभूतांचा विकास अशा क्रमाने विश्वाच्या प्रकट होण्याची कल्पना मांडली जाते.

श्रीमद्भागवताच्या तिसऱ्या स्कंधातही महत्तत्त्व, अहंकार, सूक्ष्म तत्त्वे आणि पंचमहाभूतांशी संबंधित सृष्टीविचार आढळतो.

यातून एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात येते—पुराणांमधील सृष्टीविचार हा केवळ देवतांच्या प्रकट होण्यापुरता मर्यादित नाही;

त्यामध्ये विश्वाच्या रचनेचा आणि अस्तित्वाचा तात्त्विक विचारही आहे.

ब्रह्मांड आणि विराट पुरुष

भारतीय धार्मिक परंपरेत विश्व समजावून सांगण्यासाठी वेगवेगळ्या प्रतिमांचा उपयोग केला गेला आहे.

काही ठिकाणी ब्रह्मांड किंवा सुवर्णांड ही प्रतिमा दिसते. तर काही ठिकाणी विराट पुरुषाचा विचार मांडला जाते.

विराट पुरुष म्हणजे संपूर्ण विश्वाला एका विराट दैवी स्वरूपाशी जोडून पाहण्याची धार्मिक संकल्पना.

यामुळे भारतीय सृष्टीविचारात एकच प्रतिमा वापरलेली नाही.

कधी हिरण्यगर्भ, कधी सुवर्णांड, कधी ब्रह्मांड, तर कधी विराट पुरुष

अशा विविध संकल्पनांमधून विश्वाचा विचार केला जातो.

विविध पुराणांमध्ये सृष्टीविषयक वर्णने वेगवेगळी का आहेत?

हा प्रश्न स्वाभाविकपणे मनात येतो. जर सृष्टी एकच असेल, तर तिचे वर्णन वेगवेगळ्या पुराणांमध्ये वेगवेगळे का दिसते?

याचे एक महत्त्वाचे कारण म्हणजे हिंदू धर्मग्रंथांची परंपरा अत्यंत विशाल आणि दीर्घकाळ चालत आलेली आहे.

पुराणांशी संबंधित अनेक धार्मिक परंपरा दीर्घकाळ मौखिक स्वरूपात पिढ्यान्‌पिढ्या पुढे गेल्या. नंतर विविध ग्रंथांमध्ये त्यांचे संकलन आणि लेखन झाले. वेगवेगळ्या प्रदेशांमध्ये, संप्रदायांमध्ये आणि काळानुसार त्यांच्या मांडणीत काही फरकही दिसू लागले.

यामुळे वेगवेगळ्या ग्रंथांमध्ये भाषेतील, घटनांच्या क्रमातील, तपशीलातील किंवा वर्णनशैलीतील काही फरक दिसणे स्वाभाविक आहे.

याचा अर्थ प्रत्येक फरक हा नंतर कोणीतरी मुद्दाम केलेला बदल आहे, असे म्हणता येत नाही.

दीर्घ मौखिक परंपरा, विविध ग्रंथपरंपरा, संकलन, स्थानिक धार्मिक वातावरण आणि काळानुसार भाषेतील बदल यांचा परिणाम ग्रंथांच्या वेगवेगळ्या आवृत्त्यांवर होऊ शकतो.

म्हणून एखाद्या पुराणातील वर्णन दुसऱ्या पुराणापेक्षा थोडे वेगळे दिसले, तर लगेच त्यापैकी एक चुकीचे आहे असे मानण्याची गरज नाही.

त्या त्या पुराणाची परंपरा, त्यामागचा धार्मिक दृष्टिकोन आणि त्यातील सृष्टीविषयक मांडणी समजून घेणे अधिक महत्त्वाचे आहे.

वैष्णव, शैव आणि इतर परंपरांमध्ये सृष्टीविचार

हिंदू धार्मिक परंपरेची आणखी एक वैशिष्ट्यपूर्ण गोष्ट म्हणजे विविध उपासना आणि संप्रदायांमध्ये एकाच विश्वरहस्याकडे वेगवेगळ्या दृष्टिकोनातून पाहिले गेले आहे.

वैष्णव परंपरेत भगवान विष्णू किंवा नारायण यांना सृष्टीच्या आद्य तत्त्वाशी जोडणारी मांडणी अधिक ठळकपणे दिसते.

शैव परंपरेतील काही ग्रंथांमध्ये भगवान शिव किंवा परम तत्त्वाला केंद्रस्थानी ठेवून सृष्टीविषयक विचार मांडला जातो.

काही वर्णनांमध्ये ब्रह्मदेव सृष्टीकर्ता म्हणून प्रमुख ठरतात.

तर काही ठिकाणी हिरण्यगर्भ, प्रकृती, महत्तत्त्व, पंचमहाभूते किंवा विराट पुरुष यांसारख्या संकल्पनांवर भर दिला जातो.

यामुळे भारतीय सृष्टीविचार हा एका चौकटीत बंदिस्त नसून विविध धार्मिक आणि तात्त्विक परंपरांनी समृद्ध झालेला विचारविश्व आहे.—

सृष्टी एकदाच निर्माण झाली असे मानले जाते का?

पुराणपरंपरेतील व्यापक विचार पाहिला तर सृष्टीची कल्पना चक्राकार असल्याचे दिसते.

म्हणजे—सृष्टी → स्थिती → लय → पुन्हा सृष्टी

असे चक्र चालू राहते.

सृष्टी प्रकट होते, तिचा विस्तार होतो, ती एका कालखंडापर्यंत टिकते आणि नंतर तिच्या एका अवस्थेचा लय होतो. पुढे पुन्हा सृष्टीचा क्रम सुरू होतो.

त्यामुळे पुराणपरंपरेत “विश्व एकदाच निर्माण झाले आणि त्यानंतर कायम तसेच राहिले” असा विचार दिसत नाही.

त्याऐवजी निर्मिती आणि लय यांचे सतत चालणारे विश्वचक्र ही कल्पना महत्त्वाची ठरते.

युग म्हणजे काय?

या मोठ्या कालचक्रामध्ये युगांना विशेष महत्त्व आहे.

हिंदू पुराणपरंपरेनुसार चार प्रमुख युगे सांगितली आहेत—

1. सत्ययुग किंवा कृतयुग

2. त्रेतायुग

3. द्वापरयुग

4. कलियुग

या चार युगांना एकत्रितपणे चतुर्युग किंवा महायुग म्हटले जाते.

पुराणपरंपरेतील कालगणनेनुसार त्यांचा कालावधी पुढीलप्रमाणे सांगितला जातो—

ही गणना पुराणपरंपरेतील धार्मिक कालमानावर आधारित आहे.

तिची तुलना आधुनिक वैज्ञानिक विश्वाच्या वयाशी थेट करण्याऐवजी ती भारतीय धार्मिक कालगणनेचा भाग म्हणून समजून घेणे योग्य आहे.

कल्प म्हणजे काय?

युगांपेक्षाही मोठा कालखंड म्हणजे कल्प.

पुराणपरंपरेनुसार एक हजार चतुर्युगे म्हणजे ब्रह्मदेवाचा एक दिवस, म्हणजेच एक कल्प मानला जातो.

यानंतर तितक्याच कालावधीची ब्रह्मदेवाची रात्र येते. मानवी वर्षांच्या गणनेनुसार ब्रह्मदेवाचा एक दिवस साधारण ४.३२ अब्ज वर्षांचा मानला जातो.

एका कल्पामध्ये १४ मन्वंतरे असल्याचे पुराणपरंपरेत सांगितले आहे.

या कालगणनेवरून लक्षात येते की पुराणांमध्ये काळाचा विचार मानवी आयुष्यापेक्षा कितीतरी मोठ्या पातळीवर केला गेला आहे.

मनू आणि मन्वंतर

“मन्वंतर” हा शब्द साध्या भाषेत मनूचा कालखंड असा समजता येतो.

पुराणपरंपरेनुसार एका कल्पामध्ये चौदा मन्वंतरे असतात आणि प्रत्येक मन्वंतराशी एक मनू संबंधित असतो.

मनू हे मानवसमाजाच्या व्यवस्था, धर्म आणि पुढील सृष्टीच्या विस्ताराशी संबंधित महत्त्वाचे व्यक्तिमत्त्व म्हणून पुराणांमध्ये येतात.

विशेषतः स्वायंभुव मनू आणि शतरूपा यांचा उल्लेख सृष्टीच्या सुरुवातीच्या वर्णनांमध्ये आढळतो. तसेच पुराणपरंपरेनुसार आपण सध्या वैवस्वत मनूंच्या मन्वंतरात आहोत.

प्रजापतींचे सृष्टीतील स्थान

सृष्टीच्या पुढील विस्तारामध्ये प्रजापतींचे स्थानही महत्त्वाचे आहे.

“प्रजा” म्हणजे निर्माण झालेली जीवसृष्टी किंवा प्रजा आणि “पती” म्हणजे तिच्याशी संबंधित प्रमुख, असा साधा अर्थ घेता येतो.

दक्ष, मरीची, अत्री, अंगिरस, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु आणि वसिष्ठ यांसारख्या ऋषींचा पुढील सृष्टीच्या विस्ताराशी विविध पुराणांमध्ये संबंध सांगितला जातो.

मात्र वेगवेगळ्या ग्रंथांमध्ये प्रजापतींची संख्या, नावे आणि त्यांच्याशी संबंधित वर्णनांमध्ये काही फरक आढळतो.

म्हणून या सर्व परंपरांकडे त्यांच्या स्वतंत्र संदर्भासह पाहणे आवश्यक आहे.

ऋषी आणि सप्तर्षी

भारतीय परंपरेत ऋषींना ज्ञान, तपस्या, धर्म आणि आध्यात्मिक परंपरेचे वाहक मानले जाते.

पुराणांमध्ये वेगवेगळ्या मन्वंतरांशी संबंधित सप्तर्षींचा उल्लेख येतो.

वेगवेगळ्या मन्वंतरांमध्ये सप्तर्षींची नावे वेगळी असू शकतात. त्यामुळे एका यादीला सर्व पुराणांसाठी समान मानणे योग्य ठरणार नाही.

यातून एक गोष्ट लक्षात येते—पुराणांमधील सृष्टीविचार हा केवळ जीवसृष्टीच्या निर्मितीपुरता मर्यादित नाही. ज्ञान, धर्म आणि परंपरेचे सातत्यही या विश्वव्यवस्थेचा एक भाग मानले जाते.

मग सृष्टीची “खरी” मांडणी कोणती?

हा प्रश्न वाचकाच्या मनात नक्कीच येऊ शकतो.

याचे उत्तर असे आहे की हिंदू परंपरेमध्ये सृष्टीचा एकच सर्वमान्य विचार नाही.

वेदांमध्ये सृष्टीच्या आरंभीबद्दल प्रश्न उपस्थित केले जातात.

हिरण्यगर्भाच्या रूपाने आद्य तत्त्वाचा विचार मांडला जातो.

पुढील धार्मिक परंपरांमध्ये सुवर्णांड आणि ब्रह्मांडासारख्या प्रतिमा विकसित होतात.

पुराणांमध्ये भगवान विष्णू, ब्रह्मदेव, हिरण्यगर्भ, सुवर्णांड, ब्रह्मांड, प्रकृती, पंचमहाभूते आणि विराट पुरुष अशा विविध संकल्पनांमधून सृष्टीचे स्वरूप समजावून सांगितले जाते.

म्हणून या सर्व मांडण्यांकडे पाहताना एकच गोष्ट लक्षात ठेवणे महत्त्वाचे आहे—

विश्वाच्या रहस्याचा विचार करण्यासाठी भारतीय परंपरेने अनेक मार्ग स्वीकारले आहेत.

प्रत्येक परंपरेचा स्वतःचा संदर्भ आहे आणि त्यातून सृष्टीकडे पाहण्याचा एक वेगळा दृष्टिकोन समोर येतो.

शेवटी…

सृष्टीची उत्पत्ती कशी झाली, हा प्रश्न आजही माणसाला विचार करायला लावतो.

हजारो वर्षांपूर्वी भारतीय ऋषींनीही हा प्रश्न विचारला होता.

ऋग्वेदातील नासदीय सूक्त सृष्टीच्या आरंभीच्या अवस्थेचे गूढ समजून घेण्याचा प्रयत्न करते आणि सृष्टीच्या उत्पत्तीबद्दल अत्यंत मूलभूत प्रश्न उपस्थित करते.

हिरण्यगर्भ सूक्त सृष्टीच्या आद्य तत्त्वाचा विचार समोर आणते.

पुढील धार्मिक परंपरांमध्ये सुवर्णांड आणि ब्रह्मांडासारख्या प्रतिमांमधून सृष्टीच्या प्रकट होण्याची मांडणी अधिक विस्ताराने केली जाते.

आणि पुराणपरंपरेत आपल्याला अनंतशेषावर योगनिद्रेत असलेले भगवान विष्णू, त्यांच्या नाभीतून प्रकट होणारे कमळ आणि त्या कमळावर प्रकट होणारे ब्रह्मदेव यांसारखी प्रसिद्ध धार्मिक वर्णने पाहायला मिळतात.

पुढे ब्रह्मदेवांकडून सृष्टीचा विस्तार, प्रकृती आणि तत्त्वांची मांडणी, पंचमहाभूते, मनू, प्रजापती, ऋषी, युगे, मन्वंतरे आणि कल्प अशा अनेक संकल्पनांमधून हा सृष्टीविचार अधिक व्यापक होत जातो.

या सर्व मांडण्यांमध्ये तपशील वेगवेगळे असले तरी एक व्यापक विचार पुन्हा पुन्हा समोर येतो—सृष्टी प्रकट होते, तिचा विस्तार होतो, तिचा लय होतो आणि पुन्हा नव्या सृष्टीचे चक्र सुरू होते.

म्हणून हिंदू परंपरेतील सृष्टीविचार हा केवळ “जगाची सुरुवात कशी झाली?” या एका प्रश्नाचे उत्तर नाही.

तो विश्व, काळ, जीवन, देवत्व आणि या संपूर्ण अस्तित्वामागील तत्त्व यांचा विचार करण्याचा एक व्यापक प्रयत्न आहे.

आणि कदाचित म्हणूनच हा विषय आजही तितकाच आकर्षक वाटतो.

कारण प्रश्न हजारो वर्षांपूर्वीचा असला तरी तो आजही आपल्या मनात येतो—

हे विशाल विश्व नेमके कुठून आले?

आणि त्याहून मोठा प्रश्न—

या विश्वामागे नेमके कोणते तत्त्व आहे?

संदर्भ / ग्रंथस्रोत

• 1. ऋग्वेद 10.129 — नासदीय सूक्त सृष्टीच्या आरंभीची अवस्था आणि सृष्टीच्या उत्पत्तीच्या रहस्यावर चिंतन करणारे वैदिक सूक्त.
• 2. ऋग्वेद 10.121 — हिरण्यगर्भ सूक्त हिरण्यगर्भ आणि सृष्टीच्या आद्य तत्त्वाशी संबंधित वैदिक विचार.
• 3. श्रीमद्भागवत महापुराण — तृतीय स्कंध ब्रह्मदेवाचे प्राकट्य, सृष्टीविस्तार, महत्तत्त्व, अहंकार, पंचमहाभूते आणि विश्वरचनेशी संबंधित वर्णने.
• 4. विष्णु पुराण — प्रथम अंश सृष्टी, ब्रह्मदेव, मनू, मन्वंतर आणि सृष्टीच्या चक्राशी संबंधित वर्णने.