देवी-देवतांची वाहने कोणती? जाणून घ्या प्रमुख देवी-देवतांची आदरणीय वाहने

भारतीय धार्मिक परंपरेत अनेक देवी-देवतांचे वर्णन विशिष्ट प्राणी किंवा पक्ष्यांसोबत केलेले आढळते. या प्राणी किंवा पक्ष्यांना त्या देवतेचे वाहन म्हटले जाते.

संस्कृतमधील ‘वाहन’ या शब्दाचा साधा अर्थ म्हणजे ज्यावर आरूढ होऊन प्रवास केला जातो ते साधन.

म्हणूनच भगवान शिवांसोबत नंदी, भगवान विष्णूंसोबत गरुड, गणपतीबाप्पांसोबत मूषक, भगवान कार्तिकेयांसोबत मोर आणि इंद्रदेवांसोबत ऐरावत यांसारख्या जोड्या भारतीय धार्मिक परंपरेत परिचित आहेत.

मात्र सर्व देवी-देवतांच्या वाहनांविषयी एकच कथा किंवा सर्वच ग्रंथांमध्ये अगदी समान वर्णन आढळते असे नाही.

काही वाहनांची परंपरा अनेक धार्मिक ग्रंथ, शिल्पपरंपरा आणि लोकपरंपरांमध्ये दृढ झालेली आहे, तर काही देवतांच्या वाहनांविषयी वेगवेगळ्या परंपरांमध्ये वेगवेगळी मते आढळतात. त्यामुळे या विषयाकडे पाहताना त्या त्या परंपरेचा संदर्भ लक्षात घेणं आवश्यक आहे.

देवी-देवतांच्या वाहनांची परंपरा नेमकी काय आहे?

हिंदू धार्मिक परंपरेत देवता आणि त्यांच्याशी संबंधित वाहनांची परंपरा खूप जुनी, विस्तृत आणि आदरणीय आहे.

देवी-देवतांच्या विग्रहामध्ये (मूर्तींमध्ये), प्राचीन मंदिरांमध्ये आणि दिव्य आख्यानांमध्ये त्यांच्या वाहनाला एक विशेष आणि पवित्र स्थान दिले गेले आहे. व्यावहारिक आणि आध्यात्मिक दृष्टिकोनातून, या दिव्य वाहनांमुळे भाविकांना एखाद्या देवतेची ओळख पटवणे अधिक सोपे आणि सुलभ होते.

उदाहरणार्थ, मंदिराच्या गर्भगृहाबाहेर अत्यंत शांतपणे आणि भक्तीभावाने बसलेला नंदी दिसताच आपल्याला भगवान शिवांच्या पावन परंपरेची अनुभूती येते; पंख पसरलेले गरुड देव पाहताच भगवान विष्णूंच्या दिव्य आणि भव्य रूपाचे स्मरण होते; आणि मोदकाजवळ अत्यंत आदराने बसलेला छोटासा मूषक पाहताच लाडक्या गणपती बाप्पांची मंगलमयी प्रतिमा आपल्या डोळ्यांसमोर उभी राहते.”

चला तर मग, याच आदरयुक्त आणि पवित्र भावनेने आजच्या या लेखात आपण प्रमुख देवी-देवता आणि त्यांच्याशी जोडलेल्या या अत्यंत पूजनीय वाहनांची ओळख करून घेऊया…

भगवान शिव आणि नंदी

भगवान शंकराचे वाहन म्हणून नंदी किंवा वृषभ प्रसिद्ध आहे. शिवमंदिरांमध्ये शिवलिंगाच्या समोर नंदीची मूर्ती असणे ही अत्यंत परिचित धार्मिक परंपरा आहे.

शैव परंपरेत नंदीला केवळ वाहन म्हणूनच नव्हे, तर भगवान शंकरांच्या अत्यंत जवळचा आणि पूजनीय गण म्हणूनही महत्त्व आहे. विविध धार्मिक ग्रंथ आणि मंदिरपरंपरांमध्ये नंदीचा भगवान शिवांशी असलेला संबंध आढळतो.

नंदीविषयीची कथा आणि त्याला भगवान शंकरांशी जोडले जाण्याची माहिती आपण स्वतंत्र लेखात सविस्तर पाहूयात.

भगवान विष्णू आणि गरुड

भगवान विष्णूंचे वाहन म्हणून गरुड सर्वपरिचित आहे.

गरुडाला पक्षिराज म्हणून वर्णन केले जाते आणि भगवान विष्णूंच्या अनेक प्रतिमांमध्ये ते त्यांच्यासोबत किंवा त्यांच्यावर आरूढ असलेल्या स्वरूपात दाखवले जातात.

पुराण आणि इतर धार्मिक साहित्यामध्ये विष्णू आणि गरुड यांचा संबंध स्पष्टपणे आढळतो.

उदाहरणार्थ, शिवपुराणातील एका प्रसंगात भगवान विष्णू गरुडावर आरूढ होऊन युद्धभूमीकडे जात असल्याचे वर्णन आहे.

गरुडाची उत्पत्ती, विनतेचा पुत्र म्हणून त्याची कथा आणि भगवान विष्णूंचे वाहन म्हणून त्याचे स्थान हा स्वतःमध्ये मोठा विषय आहे.

आपण ते नंतर पुढील येणाऱ्या लेखात पाहणार आहोत.

भगवान गणपती आणि मूषक

भगवान गणपतींचे वाहन म्हणून मूषक म्हणजेच उंदीर प्रसिद्ध आहे.

गणपतीबाप्पांच्या अनेक प्रतिमांमध्ये त्यांच्या जवळ किंवा पायाशी मूषक दाखवला जातो.

ही केवळ लोकपरंपरेतील कल्पना नाही. विविध धार्मिक ग्रंथांमध्ये गणपतीबाप्पांसाठी ‘मूषकवाहन’ हे नाव किंवा मूषकाशी संबंधित वर्णन आढळते. शिवपुराणातील एका युद्धप्रसंगात भगवान गणेशाचे मूषकावर आरूढ असल्याचे स्पष्ट वर्णन आहे.

स्कंदपुराणातील एका प्रसंगात भगवान कार्तिकेयाने (कुमार) श्री गणेशांना त्यांचे मूषक (उंदीर) वाहन म्हणून दिल्याचेही वर्णन आढळते. त्यामुळे श्री गणेशांच्या मूषक वाहनामागे एकापेक्षा अधिक धार्मिक कथापरंपरा आढळतात.

श्री गणेशांना मूषक वाहन कसे मिळाले, याच्या विविध कथा आणि त्यांचे ग्रंथसंदर्भ आपण स्वतंत्र लेखात सविस्तर पाहणार आहोत.

देवी दुर्गा आणि सिंह किंवा वाघ

दुर्गामातेच्या प्रतिमांमध्ये सिंह हे वाहन विशेष प्रसिद्ध आहे. काही परंपरांमध्ये देवीला वाघावर आरूढ झालेल्या स्वरूपातही दाखवले जाते.

म्हणून दुर्गामातेचे वाहन सांगताना फक्त एकच प्राणी सर्व परंपरांसाठी निश्चित आहे असे म्हणण्यापेक्षा सिंह आणि वाघ या दोन्हींचा उल्लेख करणे अधिक योग्य ठरते.

देवीच्या विविध रूपांमध्ये वाहनाच्या चित्रणातही फरक दिसतो. त्यामुळे दुर्गामातेच्या वाहनाचा विषय समजून घेताना तिची विविध रूपे आणि विविध धार्मिक परंपरा लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

भगवान कार्तिकेय आणि मोर

भगवान कार्तिकेय, स्कंद किंवा कुमार यांचे वाहन म्हणून मोर प्रसिद्ध आहे.

दक्षिण भारतातील मुरुगन परंपरेपासून भारतातील इतर अनेक धार्मिक परंपरांपर्यंत मोराचा भगवान कार्तिकेयांशी असलेला संबंध स्पष्टपणे दिसतो.

भगवान कार्तिकेयाच्या प्रतिमांमध्ये ते मोरावर आरूढ असलेले किंवा त्यांच्या जवळ मोर असलेले स्वरूप मोठ्या प्रमाणावर आढळते.

भगवान कार्तिकेय आणि मोराच्या संबंधाची कथा, तसेच विविध ग्रंथ आणि प्रादेशिक परंपरांमधील त्याचे वर्णन स्वतंत्रपणे पाहणे अधिक योग्य ठरेल.

देवी लक्ष्मी आणि घुबड

देवी लक्ष्मीशी घुबड म्हणजेच उलूक याचा संबंध अनेक भारतीय धार्मिक आणि कलात्मक परंपरांमध्ये आढळतो. विशेषतः लक्ष्मीदेवीच्या काही प्रतिमांमध्ये घुबड तिच्या वाहनाच्या रूपात दाखवले जाते.

मात्र लक्ष्मीदेवीच्या सर्व रूपांमध्ये किंवा सर्व धार्मिक परंपरांमध्ये घुबड हेच एकमेव वाहन आहे असे म्हणणे योग्य नाही.

माता लक्ष्मीच्या विविध स्वरूपांच्या प्रतिमा आणि परंपरांमध्ये वेगवेगळी वैशिष्ट्ये आढळतात.

देवी सरस्वती आणि हंस

देवी सरस्वतीशी हंस याचा संबंध भारतीय धार्मिक परंपरेत प्रसिद्ध आहे.

देवी सरस्वतींच्या अनेक प्रतिमांमध्ये त्या हंसासोबत किंवा हंसावर आरूढ झालेल्या स्वरूपात दाखवल्या जातात.

काही परंपरांमध्ये देवी सरस्वतीशी मोराचाही संबंध आढळतो.

त्यामुळे देवी सरस्वतीचे वाहन सांगताना हंस ही प्रमुख आणि परिचित परंपरा असली तरी सर्व चित्रण एकसारखे नसते हे लक्षात ठेवणे आवश्यक आहे.

देवराज इंद्र आणि ऐरावत

देवराज इंद्राचे वाहन म्हणून ऐरावत हा दिव्य हत्ती प्रसिद्ध आहे. भारतीय धार्मिक परंपरेत ऐरावताचा उल्लेख देवराज इंद्राशी जोडलेला आढळतो.

इंद्रदेव आणि ऐरावत यांची जोडी धार्मिक कथा, शिल्पकला आणि चित्रपरंपरेत मोठ्या प्रमाणावर आढळते.

समुद्रमंथनाशी संबंधित कथांमध्येही ऐरावताचा उल्लेख केला जातो.

यमराज आणि म्हैस

यमराजांचे वाहन म्हणून म्हैस प्रसिद्ध आहे. यमराजांच्या अनेक प्रतिमांमध्ये त्यांना म्हशीवर आरूढ झालेले दाखवले जाते.

यमराज हे मृत्यू आणि पितृलोकाशी संबंधित देवता म्हणून भारतीय धार्मिक परंपरेत महत्त्वाचे स्थान राखतात. त्यांच्या वाहनाचे वर्णनही या धार्मिक प्रतिमाशास्त्राचा एक भाग आहे.

शनिदेव आणि कावळा

शनिदेवांशी कावळा याचा संबंध भारतीय धार्मिक परंपरेत मोठ्या प्रमाणावर आढळतो.

शनिदेवांच्या अनेक प्रतिमांमध्ये कावळा किंवा कावळ्यासारखा पक्षी त्यांच्या वाहनाच्या रूपात दाखवला जातो.

काही परंपरांमध्ये शनिदेवाच्या वाहनाविषयी इतर पक्ष्यांचाही उल्लेख किंवा चित्रण आढळते. त्यामुळे या विषयातही प्रादेशिक आणि धार्मिक परंपरांतील फरक लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

प्रमुख देवता आणि त्यांची प्रसिद्ध वाहने

वाहनांविषयी एक महत्त्वाची गोष्ट

देवी-देवतांच्या वाहनांविषयी माहिती देताना एक गोष्ट लक्षात ठेवणे महत्त्वाचे आहे. भारतीय धार्मिक परंपरा, ग्रंथ, संप्रदाय आणि प्रदेश हे अनेक शतकांपासून विकसित झाल्या आहेत. त्यामुळे एखाद्या देवतेच्या वाहनाविषयी एका ठिकाणी मिळणारी माहिती दुसऱ्या परंपरेतील माहितीपेक्षा काहीशी वेगळी असू शकते.

म्हणूनच प्रत्येक वाहनामागे स्वतःहून एखादा आधुनिक किंवा प्रतीकात्मक अर्थ लावण्यापेक्षा संबंधित धार्मिक ग्रंथ, कथा आणि परंपरेत नेमके काय सांगितले आहे हे पाहणे अधिक योग्य आहे.

याच कारणामुळे या विषयातील प्रत्येक देवता आणि त्यांच्या वाहनांची कथा स्वतंत्रपणे अभ्यासण्यासारखी आहे.

पुढील लेखांमध्ये काय जाणून घेणार?

या लेखात आपण प्रमुख देवी-देवतांची प्रसिद्ध वाहने आणि त्यांच्याशी संबंधित मूलभूत माहिती पाहिली. पण प्रत्येक वाहनाची स्वतःची एक धार्मिक आणि पौराणिक कथा आहे.

• भगवान श्री गणेशाला मूषक वाहन कसे मिळाले?
• भगवान विष्णू आणि गरुड यांचा संबंध कसा निर्माण झाला?
• नंदीला भगवान शिवांचे वाहन आणि गण म्हणून कसे महत्त्व प्राप्त झाले?
• भगवान कार्तिकेयाच्या वाहनाचा मोराशी संबंध कसा जोडला गेला?
• देवी दुर्गेच्या सिंह आणि वाघ या दोन्ही वाहनपरंपरा कशा आढळतात?

या सर्व प्रश्नांची उत्तरे पुढील स्वतंत्र लेखांमध्ये संबंधित धार्मिक ग्रंथ आणि परंपरांच्या आधारे, सोप्या भाषेत समजून घेऊ.

संदर्भ

• शिवपुराण — गणपती आणि मूषकासंबंधी वर्णन.
• स्कंदपुराण — गणपतीच्या मूषक वाहनासंबंधी कथापरंपरा.
• श्रीमद्भागवत महापुराण — भगवान विष्णू आणि गरुड यांच्याशी संबंधित वर्णने.
• देवीभागवत पुराण — विविध देवता व त्यांच्या वाहनांशी संबंधित वर्णने.
• विष्णुपुराण — विष्णू आणि गरुड यांच्याशी संबंधित पौराणिक संदर्भ.
• भारतीय मंदिर व प्रतिमाशास्त्रीय परंपरा — देवता आणि त्यांच्या वाहनांचे विविध चित्रण.