हिंदू पुराणे म्हणजे काय? प्रमुख पुराणे, त्यातील प्रसंग आणि भारतीय परंपरेतील त्यांचे महत्त्व

भारतीय संस्कृतीचा विचार केला की देव-देवता, ऋषी-मुनी, राजे-महाराजे, अवतार, तीर्थक्षेत्रे, सण-उत्सव, व्रत-वैकल्ये आणि विविध धार्मिक परंपरा यांचा एक मोठा सांस्कृतिक पट आपल्या डोळ्यांसमोर उभा राहतो. या परंपरांमागील अनेक प्रसंग, धार्मिक विचार आणि सांस्कृतिक संदर्भ आपल्याला पुराणपरंपरेतून समजतात.

भारतीय घरांमध्ये आजही पुराणांचे वाचन, श्रवण, पारायण आणि कथन केले जाते. मंदिरांमधील प्रवचनांपासून कीर्तन, हरिकथा आणि धार्मिक कार्यक्रमांपर्यंत पुराणांतील अनेक प्रसंग श्रद्धेने सांगितले आणि ऐकले जातात.

पण पुराण म्हणजे नेमके काय?

पुराणे किती आहेत? महापुराणे आणि उपपुराणे यात काय फरक आहे? पुराणांमध्ये कोणत्या प्रकारचे प्रसंग आणि वर्णने आढळतात? तसेच वेगवेगळ्या पुराणांमध्ये एखाद्या प्रसंगाचे वर्णन काही वेळा वेगळे का दिसते?

या सर्व गोष्टी समजून घेण्यासाठी प्रथम पुराण या संकल्पनेचा अर्थ समजून घेणे आवश्यक आहे.

पुराण म्हणजे काय?

‘पुराण’ हा शब्द संस्कृतमधील ‘पुरा’ या शब्दाशी संबंधित आहे. त्याचा अर्थ प्राचीन, जुने किंवा पूर्वीपासून चालत आलेले असा होतो.

सोप्या भाषेत सांगायचे तर, पुराणे ही भारतीय धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरेतील प्राचीन ग्रंथपरंपरा आहे. या ग्रंथांमध्ये सृष्टीची उत्पत्ती, सृष्टीचे चक्र, देव-देवता, अवतार, ऋषी-मुनी, राजवंश, धर्म, आचार-विचार, तीर्थक्षेत्रे, व्रत-वैकल्ये, दान, भक्ती आणि विविध धार्मिक प्रसंगांचे विस्तृत वर्णन आढळते.

पुराणपरंपरेत अनेक प्रसंग केवळ एखाद्या व्यक्तीच्या जीवनाशी संबंधित नसून त्यामागे धर्म, भक्ती, कर्तव्य, कर्म, सत्य, त्याग, संयम आणि ईश्वरभक्ती यांसारख्या विचारांचेही दर्शन घडते.

म्हणून पुराणांकडे केवळ जुने ग्रंथ म्हणून पाहण्यापेक्षा भारतीय धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरेचा एक महत्त्वाचा भाग म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते.

पुराणांची पाच प्रमुख लक्षणे कोणती?

पुराणांचे स्वरूप समजावून सांगताना प्राचीन परंपरेत पंचलक्षण सांगितले जाते. त्यात पुढील पाच विषयांचा समावेश होतो:

१. सर्ग

सर्ग म्हणजे सृष्टीची निर्मिती. विश्वाची आणि विविध जीवसृष्टीची उत्पत्ती कशी झाली यासंबंधीचे वर्णन पुराणांमध्ये आढळते.

२. प्रतिसर्ग

सृष्टीचा नाश आणि त्यानंतर पुन्हा सृष्टीची निर्मिती होणे, म्हणजे सृष्टीच्या चक्राशी संबंधित वर्णनाला प्रतिसर्ग असे म्हटले जाते.

३. वंश

देव, ऋषी आणि राजघराण्यांच्या वंशपरंपरेचे वर्णन पुराणांमध्ये केलेले आढळते.

४. मन्वंतर

भारतीय धार्मिक परंपरेत काळाची विभागणी विविध मन्वंतरांमध्ये केली जाते. प्रत्येक मन्वंतराशी संबंधित मनू, देवता, ऋषी आणि इतर वर्णने पुराणांमध्ये येतात.

५. वंशानुचरित

विविध राजवंश आणि त्या वंशातील प्रमुख राजांच्या चरित्राशी संबंधित वर्णन म्हणजे वंशानुचरित.

ही पाच लक्षणे पुराणांचे स्वरूप समजून घेण्यासाठी महत्त्वाची मानली जातात. मात्र सर्व पुराणांमध्ये ही पाचही लक्षणे अगदी समान प्रमाणात मांडलेली आहेत असे नाही. काही पुराणपरंपरांमध्ये पुराणांची दहा लक्षणे देखील सांगितली जातात.

पुराणांची निर्मिती कधी झाली?

पुराणपरंपरेचा इतिहास अतिशय जुना आहे. भारतीय परंपरेनुसार महर्षी वेदव्यास यांनी पुराणपरंपरेचे संकलन आणि व्यवस्थित मांडणी केली असे मानले जाते.

मात्र आज आपल्याला उपलब्ध असलेल्या पुराणग्रंथांचा विचार केला तर ते एका विशिष्ट काळात एकदाच तयार झालेले ग्रंथ आहेत असे सरळपणे म्हणता येत नाही.

आधुनिक अभ्यासानुसार पुराणग्रंथांची निर्मिती, विस्तार, पुनर्मांडणी आणि त्यामध्ये विविध भागांची भर पडण्याची प्रक्रिया दीर्घकाळ चालू राहिली. त्यामुळे वेगवेगळ्या पुराणांचे उपलब्ध स्वरूप वेगवेगळ्या कालखंडांशी संबंधित दिसते.

याचा अर्थ असा की पुराणपरंपरेची मुळे प्राचीन आहेत, तर आज उपलब्ध असलेल्या ग्रंथांचे स्वरूप अनेक काळांच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरांमधून विकसित झालेले आहे.

वेद आणि पुराण यांच्यात काय फरक आहे?

वेद आणि पुराण हे दोन्ही भारतीय धार्मिक परंपरेतील अत्यंत महत्त्वाचे ग्रंथस्रोत आहेत; मात्र त्यांचे स्वरूप आणि मांडणी वेगवेगळी आहे.

वेदांमध्ये मंत्र, स्तोत्रे, यज्ञपरंपरा, उपासना आणि विविध तात्त्विक व धार्मिक विचार आढळतात.

तर पुराणांमध्ये धार्मिक विचारांसोबत देव-देवता, ऋषी-मुनी, राजे-राजवंश, भक्ती, तीर्थक्षेत्रे, व्रत-वैकल्ये आणि विविध धार्मिक परंपरांशी संबंधित प्रसंगांचे विस्तृत वर्णन आढळते.

सोप्या भाषेत सांगायचे झाले तर—वेदांमध्ये धार्मिक आणि तात्त्विक विचारांचे मूलभूत स्वरूप दिसते, तर पुराणपरंपरेत अनेक धार्मिक विचार विविध प्रसंग आणि वर्णनांच्या माध्यमातून अधिक विस्तृतपणे समोर येतात.

दोन्हींचे भारतीय धार्मिक परंपरेतील स्थान स्वतंत्र आणि महत्त्वाचे आहे.

अठरा महापुराणे कोणती?

भारतीय पुराणपरंपरेत अठरा महापुराणांचा उल्लेख प्रसिद्ध आहे. सामान्यतः पुढील अठरा महापुराणे सांगितली जातात:

1. ब्रह्म पुराण

2. पद्म पुराण

3. विष्णु पुराण

4. शिव पुराण

5. श्रीमद्भागवत पुराण

6. नारद पुराण

7. मार्कंडेय पुराण

8. अग्नि पुराण

9. भविष्य पुराण

10. ब्रह्मवैवर्त पुराण

11. लिंग पुराण

12. वराह पुराण

13. स्कंद पुराण

14. वामन पुराण

15. कूर्म पुराण

16. मत्स्य पुराण

17. गरुड पुराण

18. ब्रह्मांड पुराण

यातील प्रत्येक पुराणाचे स्वरूप, विषयांची मांडणी आणि धार्मिक महत्त्व वेगवेगळे आहे.

उदाहरणार्थ, काही पुराणांमध्ये विष्णू आणि त्यांच्या अवतारांशी संबंधित वर्णनांना विशेष महत्त्व मिळते, तर काही पुराणांमध्ये शिव, देवी किंवा इतर धार्मिक परंपरांशी संबंधित विषय अधिक विस्ताराने येतात.

काही प्राचीन परंपरांमध्ये अठरा पुराणांची यादी सांगताना शिव पुराणाऐवजी वायु पुराणाचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे पुराणांची यादी सांगताना विविध परंपरांमध्ये आढळणारे हे छोटे फरक लक्षात घेणे योग्य ठरते.

उपपुराणे म्हणजे काय?

महापुराणांव्यतिरिक्त भारतीय परंपरेत उपपुराणांचाही उल्लेख आढळतो.

परंपरेनुसार उपपुराणांची संख्याही अठरा सांगितली जाते; मात्र त्यांची नावे आणि वर्गीकरण वेगवेगळ्या ग्रंथपरंपरांमध्ये काही प्रमाणात बदलताना दिसते.

उपपुराणांमध्येही विविध देवता, तीर्थक्षेत्रे, व्रत-वैकल्ये, धार्मिक आचार, भक्ती आणि विशिष्ट धार्मिक परंपरांशी संबंधित माहिती आढळते.

म्हणून महापुराणे आणि उपपुराणे मिळून भारतीय पुराणपरंपरेचा मोठा आणि विविधतेने भरलेला भाग तयार होतो.

पुराणांमध्ये कोणत्या प्रकारचे प्रसंग आणि वर्णने आढळतात?

पुराणांचा विषय केवळ एका प्रकारचा नाही. त्यामध्ये भारतीय धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी संबंधित अनेक प्रकारचे प्रसंग आणि वर्णने आढळतात.

१. देव-देवतांशी संबंधित प्रसंग

विष्णू, शिव, देवी, ब्रह्मा, गणेश, सूर्य तसेच विविध देवतांशी संबंधित उपासना, माहात्म्य आणि धार्मिक प्रसंगांचे वर्णन अनेक पुराणांमध्ये आढळते.

या वर्णनांमधून त्या देवतेशी संबंधित धार्मिक परंपरा आणि भक्तीभाव समोर येतो.

२. अवतारांचे वर्णन

भारतीय धार्मिक परंपरेत भगवान विष्णूंच्या विविध अवतारांना विशेष महत्त्व आहे.मत्स्य, कूर्म, वराह, नरसिंह, वामन, परशुराम, श्रीराम, श्रीकृष्ण आणि इतर अवतारांशी संबंधित प्रसंग विविध पुराणांमध्ये आढळतात.

श्रीराम आणि श्रीकृष्ण यांच्या जीवनाशी संबंधित प्रमुख धार्मिक परंपरा रामायण आणि महाभारताशीही अतिशय जवळून जोडलेल्या आहेत. त्याचबरोबर त्यांच्या चरित्रातील अनेक प्रसंग आणि धार्मिक महत्त्व पुराणांमध्येही विस्तृतपणे येते.

३. ऋषी-मुनी आणि तपश्चर्या

भारतीय धार्मिक परंपरेतील अनेक ऋषी-मुनींचे जीवन, त्यांची तपश्चर्या, ज्ञान, भक्ती आणि ईश्वराशी संबंधित साधना यांचे वर्णन पुराणांमध्ये आढळते.

अनेक प्रसंगांमधून तप, संयम, श्रद्धा आणि साधनेचे महत्त्व समोर येते.

४. राजे आणि राजवंश

पुराणांमध्ये अनेक राजे, राजवंश आणि त्यांच्या वंशपरंपरेचे वर्णन आढळते.

काही राजांच्या जीवनातून धर्मपालन, दान, कर्तव्य, त्याग आणि प्रजेप्रती असलेली जबाबदारी यांसारखे विचार समोर येतात.

५. सृष्टी, कालचक्र आणि प्रलय

पुराणपरंपरेत सृष्टीची निर्मिती, तिचे विविध कालखंड, युगे, मन्वंतरे आणि प्रलय यांचा विस्तृत विचार आढळतो.

भारतीय परंपरेतील कालचक्राची संकल्पना समजून घेण्यासाठी पुराणांतील ही वर्णने महत्त्वाची आहेत.

पुराणांतील प्रसंगांचे महत्त्व केवळ त्यांच्या वर्णनापुरते मर्यादित आहे का?

नाही.

पुराणांतील प्रसंग वाचताना त्यामध्ये धार्मिक श्रद्धा, भक्ती, धर्म, कर्तव्य, सत्य, संयम, दान, कर्म आणि जीवनमूल्ये यांचा विचार वारंवार समोर येतो.

एखाद्या प्रसंगातून भक्तीचे महत्त्व सांगितले जाते, तर दुसऱ्या प्रसंगातून अहंकाराचा त्याग, सत्याचे पालन किंवा कर्तव्याची जाणीव यांचा संदेश दिला जातो.

काही प्रसंगांमध्ये कर्म आणि त्याच्या परिणामांविषयी विचार मांडला जातो. काही ठिकाणी भक्ती आणि ईश्वरावरील श्रद्धेला महत्त्व दिले जाते.

म्हणून पुराणपरंपरेतील वर्णने ही धार्मिक, नैतिक आणि तत्त्वज्ञानपर विचार समजून घेण्याचे एक माध्यम आहेत.

भारतीय संस्कृतीमध्ये पुराणांचे स्थान

भारतीय संस्कृतीच्या अनेक अंगांवर पुराणपरंपरेचा प्रभाव दिसून येतो.

मंदिरांमधील धार्मिक कार्यक्रम, व्रत-वैकल्ये, तीर्थक्षेत्रांची महती, सण-उत्सव, कीर्तन, प्रवचन, हरिकथा, भजन आणि धार्मिक वाचन या अनेक परंपरांमध्ये पुराणांतील प्रसंग आणि विचार आढळतात.

भारतीय कला आणि संस्कृतीवरही त्याचा प्रभाव दिसतो.

चित्रकला, शिल्पकला, नृत्य, नाट्य, लोककला आणि मंदिरांच्या स्थापत्यपरंपरेत पुराणांशी संबंधित अनेक प्रसंग आणि प्रतीके दिसून येतात.

अनेक कुटुंबांमध्ये आजही आजी-आजोबा किंवा वडीलधारी मंडळी धार्मिक प्रसंग सांगतात. या माध्यमातून पुढच्या पिढीपर्यंत केवळ प्रसंग पोहोचत नाहीत, तर त्यांच्याशी जोडलेल्या श्रद्धा, मूल्ये आणि सांस्कृतिक परंपराही पुढे जातात.

वेगवेगळ्या पुराणांमध्ये एकाच प्रसंगाचे वर्णन वेगळे का आढळते?

पुराणांचा अभ्यास करताना एक गोष्ट लक्षात येते—काही प्रसंग वेगवेगळ्या पुराणांमध्ये थोड्या वेगळ्या स्वरूपात आढळू शकतात.

यामागे अनेक कारणे आहेत.

पुराणपरंपरा दीर्घकाळ विकसित झाली. वेगवेगळ्या प्रदेशांमध्ये आणि विविध धार्मिक परंपरांमध्ये तिचे संवर्धन झाले. काही पुराणांमध्ये विष्णूभक्तीला विशेष महत्त्व आहे, काहींमध्ये शिवपरंपरेला, तर काहींमध्ये देवीपरंपरेला विशेष स्थान मिळते.

त्यामुळे एखाद्या प्रसंगाचे वर्णन करताना त्या पुराणाच्या धार्मिक दृष्टिकोनानुसार काही तपशील वेगळे दिसू शकतात.

याचा अर्थ एखादे वर्णन दुसऱ्याला नाकारतेच असे नाही. पुराणपरंपरेतील विविधता समजून घेताना त्या-त्या ग्रंथाचा संदर्भ आणि त्याची परंपरा लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

आजच्या काळातही पुराणे का महत्त्वाची आहेत?

आजचे जीवन आधुनिक झाले असले तरी भारतीय समाजातील अनेक धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरांची मुळे प्राचीन परंपरांशी जोडलेली आहेत.

सण साजरे करण्याची पद्धत, मंदिरांमध्ये होणारे धार्मिक कार्यक्रम, व्रत-वैकल्ये, तीर्थयात्रा, धार्मिक प्रवचन आणि अनेक सांस्कृतिक परंपरांमध्ये पुराणपरंपरेचे प्रतिबिंब दिसते.

पुराणांचे महत्त्व केवळ त्यांच्या प्राचीनतेमध्ये नाही. भारतीय समाजाने धर्म, भक्ती, संस्कृती आणि जीवनमूल्ये यांना अनेक पिढ्यांपर्यंत कसे जपले, हे समजून घेण्यासाठीही पुराणपरंपरा महत्त्वाची आहे.

पुराणपरंपरेचे महत्त्व

पुराणे म्हणजे भारतीय धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरेतील एक विशाल आणि विविधतेने भरलेली ग्रंथपरंपरा आहे.

त्यामध्ये देव-देवता, अवतार, ऋषी-मुनी, राजवंश, सृष्टी, कालचक्र, तीर्थक्षेत्रे, व्रत-वैकल्ये, भक्ती, धर्म आणि जीवनमूल्यांशी संबंधित अनेक प्रसंग आणि वर्णने आढळतात.अठरा महापुराणे आणि विविध उपपुराणांच्या माध्यमातून भारतीय परंपरेतील अनेक धार्मिक विचार आणि सांस्कृतिक स्मृती पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचल्या.

पुराणपरंपरेतील प्रत्येक ग्रंथाचा विषय, दृष्टिकोन आणि मांडणी वेगळी असली तरी भारतीय संस्कृतीच्या व्यापक पटावर त्यांचे स्थान महत्त्वाचे आहे.

भारतीय संस्कृतीत पुराणांचे स्थान केवळ ग्रंथ म्हणून नाही, तर श्रद्धा, परंपरा आणि सांस्कृतिक जीवनाशी जोडलेले आहे. म्हणूनच पुराणांचे वाचन, श्रवण आणि त्यातील प्रसंगांचे स्मरण आजही अनेकांच्या मनात श्रद्धा आणि आपलेपणाची भावना निर्माण करते.

आणि कदाचित म्हणूनच पुराणांविषयीची जिज्ञासा आजही तितकीच जिवंत आहे—कारण या विशाल परंपरेत भारतीय संस्कृतीचे धर्म, श्रद्धा, विचार, आचार आणि जीवनदृष्टी यांचे अनेक पैलू एकत्र पाहायला मिळतात.

संदर्भ :

• विष्णु पुराण
• मत्स्य पुराण
• Ludo Rocher, The Purāṇas, A History of Indian Literature, Vol. II, Fasc. 3, 1986.
• Cornelia Dimmitt & J. A. B. van Buitenen, Classical Hindu Mythology: A Reader in the Sanskrit Puranas, Temple University Press, 1978.
• INFLIBNET — Origin, Development and General Survey of Puranas.