आषाढी एकादशी: पंढरपूरची वारी, इतिहास, अर्थ आणि संपूर्ण माहिती

महाराष्ट्राच्या मातीत ज्या एका सोहळ्याची आतुरतेने वाट पाहिली जाते, तो सोहळा म्हणजे ‘आषाढी एकादशी’. डोक्यावर तुळशी वृंदावन, हातात टाळ-मृदंग आणि मुखात “राम कृष्ण हरी”चा गजर करत लाखो वारकरी जेव्हा पंढरपूरच्या दिशेने चालत निघतात, तेव्हा तो केवळ एक प्रवास नसून एक जिवंत भक्तीचा महासागर असतो.

पण, एकादशी म्हणजे नक्की काय? एकादशीच्या उपवासाची सुरुवात कधी आणि कोणी केली? वारीचा इतिहास काय आहे? आणि आषाढीला ‘देवशयनी’ का म्हणतात? या सर्व प्रश्नांची सविस्तर आणि अचूक माहिती आपण या लेखात पाहणार आAshट टहोत.

एकादशी म्हणजे काय?

‘एकादशी’ या शब्दाचा अर्थ समजून घेण्यासाठी आपल्याला हिंदू पंचांग (कॅलेंडर) समजून घ्यावे लागेल.

• एकादशीचा अर्थ: हिंदू महिन्यामध्ये दोन ट ‘पक्ष’ (पंधरवडे) असतात. अमावस्येनंतर येणारा ‘शुक्ल पक्ष’ आणि पौर्णिमेनंतर येणारा ‘कृष्ण पक्ष’. या प्रत्येक पक्षात १५ तिथी (दिवस) असतात. यातील अकराव्या तिथीला ‘एकादशी’ (एक + दश = अकरा) असे म्हणतात.
• वर्षातील एकादशी: एका महिन्यात २ एकादशी येतात. म्हणजेच १२ महिन्यांत एकूण २४ एकादशी असतात. जेव्हा अधिक मास (लीप महिना) येतो, तेव्हा वर्षात २६ एकादशी असतात.

एकादशीच्या उपवासाची सुरुवात कधी, कोणी आणि का केली?

एकादशीच्या दिवशी उपवास करण्याची प्रथा हजारो वर्षांपासून चालत आलेली आहे. याचा मुख्य उगम पुराणांमध्ये (पद्मपुराण, स्कंदपुराण, भागवत पुराण) सापडतो.

एकादशीच्या व्रतामागील पौराणिक कथा

एकादशीच्या व्रतामागे एक प्रसिद्ध पौराणिक कथा सांगितली जाते. पद्मपुराणातील कथेनुसार, मुर नावाचा एक राक्षस होता. त्याने देवतांना त्रास देऊन स्वर्गावर आपले वर्चस्व निर्माण केले होते. त्याच्याशी युद्ध करताना भगवान विष्णू एका गुहेत विश्रांतीसाठी गेले.

त्यावेळी मुर राक्षसाने त्यांच्यावर हल्ला करण्याचा प्रयत्न केला. तेव्हा भगवान विष्णूंच्या दिव्य शक्तीतून एक तेजस्वी देवी प्रकट झाली. तिने मुर राक्षसाचा वध केला. तिच्या पराक्रमामुळे प्रसन्न होऊन भगवान विष्णूंनी तिला वर मागण्यास सांगितले.

त्या देवीने भगवान विष्णूंकडे असा वर मागितला की, या दिवशी उपवास आणि भक्ती करणाऱ्या लोकांना पुण्य मिळावे. त्या दिवसापासून या तिथीला ‘एकादशी’ असे नाव मिळाले, अशी धार्मिक मान्यता आहे.ही कथा एकादशीच्या व्रताचे धार्मिक महत्त्व सांगते. हिंदू परंपरेत एकादशीला भगवान विष्णूंची पूजा, नामस्मरण, उपवास आणि दानधर्म करण्याला विशेष महत्त्व दिले जाते.

प्रत्येक महिन्यात दोन एकादशी येतात. त्यामुळे वर्षभरात साधारणपणे २४ एकादशी असतात. अधिक मास आल्यास त्यांची संख्या वाढते.

आजही अनेक भाविक श्रद्धेने एकादशीचे व्रत करतात. काही जण पूर्ण उपवास करतात, तर काही जण फळे, दूध किंवा उपवासाचे पदार्थ घेऊन व्रत पाळतात. प्रत्येक कुटुंबात आणि परंपरेनुसार उपवास करण्याची पद्धत थोडी वेगळी असू शकते.

तेव्हापासून भगवान विष्णूंनी या तिथीला सर्वोच्च महत्त्व दिले आणि एकादशीच्या उपवासाची प्रथा हिंदू धर्मात सुरू झाली.

एकादशीचा उपवास का केला जातो?

एकादशी म्हटले की अनेकांच्या मनात उपवास, पूजा आणि भगवान विष्णूंचे नामस्मरण या गोष्टी येतात. पण हा उपवास करण्यामागचा उद्देश नेमका काय आहे?

हिंदू धर्मपरंपरेत उपवासाला केवळ अन्न न खाणे एवढाच अर्थ नाही. उपवास म्हणजे मनाला शांत ठेवणे, इंद्रियांवर नियंत्रण ठेवणे आणि आपले लक्ष ईश्वरभक्तीकडे वळवणे, अशी त्यामागची भावना आहे.

एकादशीच्या दिवशी अनेक भाविक अन्नाचे काही प्रकार टाळतात. काही जण धान्य खात नाहीत, तर काही जण फलाहार करतात. दिवसभर भजन, कीर्तन, जप आणि धार्मिक वाचन करण्यात वेळ घालवतात.

मात्र प्रत्येक व्यक्तीची शारीरिक क्षमता वेगळी असते. त्यामुळे उपवास करण्याची पद्धतही प्रत्येकाने आपल्या प्रकृतीनुसार ठरवावी. उपवास म्हणजे शरीराला त्रास देणे नव्हे, तर श्रद्धेने आणि संयमाने दिवस घालवणे हा त्यामागचा मुख्य भाव आहे.

एकादशीच्या उपवासामागे धार्मिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व आहे. त्याचे आरोग्यविषयक फायदे प्रत्येक व्यक्तीला सारखेच मिळतात किंवा उपवासामुळे शरीरातील सर्व विषारी घटक बाहेर पडतात, असे ठामपणे सांगता येत नाही.

आषाढी एकादशी सर्वात महत्त्वाची का आहे? (देवशयनी एकादशी)

वर्षातील २४ एकादशींमध्ये आषाढ महिन्यातील शुक्ल पक्षातील एकादशी म्हणजेच ‘आषाढी एकादशी’ सर्वात महत्त्वाची मानली जाते.​या एकादशीला ‘देवशयनी एकादशी’ किंवा ‘पद्मा एकादशी’ असेही म्हणतात.

• पौराणिक कथांनुसार, या दिवशी भगवान विष्णू सृष्टीचा कार्यभार सोडून क्षीरसागरामध्ये शेषनागाच्या शय्येवर चार महिने ‘योगनिद्रेस’ (गाढ ध्यानावस्थेत/झोपी) जातात. ‘देव’ (भगवान विष्णू) + ‘शयनी’ (शयन करणे/झोपणे) हे शब्द जोडले असता देवशयनी असा होतो. म्हणूनच या एकादशीला ‘देवशयनी एकादशी’ असे स्पष्ट नाव पडले आहे.
• बरोबर चार महिन्यांनी कार्तिक शुद्ध एकादशीला (प्रबोधिनी/कार्तिकी एकादशी) देव जागे होतात.
• ​या चार महिन्यांच्या काळाला ‘चातुर्मास’ म्हटले जाते. देव योगनिद्रेत असल्याने या काळात मोठी शुभ कार्ये (विवाह इ.) टाळून जास्तीत जास्त ईश्वराचे नामस्मरण, उपवास आणि सात्विक आहार घेण्यावर भर दिला जातो.
• भगवान विठ्ठल हे विष्णूचेच रूप असल्याने, पंढरपुरात हा दिवस सर्वोच्च भक्तीचा दिवस मानला जातो.

पंढरपूर आणि विठ्ठलाचा इतिहास

आज पंढरपूर म्हटले की डोळ्यांसमोर येते ते चंद्रभागेचे वळण, विठ्ठल-रुक्मिणीचे मंदिर आणि टाळ-मृदंगाच्या गजरात चालणारी वारकऱ्यांची गर्दी. पण पंढरपूरचे महत्त्व नेमके कधीपासून वाढले, हा प्रश्नही तितकाच रंजक आहे.

पंढरपूर हे महाराष्ट्रातील एक प्राचीन तीर्थक्षेत्र आहे. या ठिकाणाचा इतिहास समजून घेण्यासाठी शिलालेख आणि ताम्रपट यांसारख्या ऐतिहासिक पुराव्यांचा आधार घ्यावा लागतो.

इ.स. ५१६ च्या एका ताम्रपटात ‘पांडरंगपल्ली’ या नावाचा उल्लेख आढळतो. हा उल्लेख पंढरपूरच्या प्राचीन इतिहासाच्या दृष्टीने महत्त्वाचा मानला जातो. मात्र या उल्लेखावरून त्या काळात आजचे विठ्ठल मंदिर किंवा विठ्ठलपूजा अस्तित्वात होती, असे निश्चितपणे सांगता येत नाही.

पुढील काळातील शिलालेखांमधून विठ्ठल देवतेचा आणि मंदिराशी संबंधित दानधर्माचा उल्लेख अधिक स्पष्टपणे दिसू लागतो. इ.स. १२३७ च्या शिलालेखात वीर सोमेश्वराने विठ्ठलाच्या भोगासाठी म्हणजेच नैवेद्य आणि पूजेच्या व्यवस्थेसाठी गाव दान दिल्याचा उल्लेख आढळतो.

या पुराव्यांवरून मध्ययुगीन काळात पंढरपूर हे विठ्ठलभक्तीचे महत्त्वाचे केंद्र बनले होते, हे समजते. मात्र विठ्ठल मंदिराची नेमकी स्थापना कोणत्या वर्षी झाली, हे उपलब्ध पुराव्यांवरून निश्चित सांगता येत नाही.

पंढरपूरचे महत्त्व केवळ मंदिरामुळे वाढले नाही. संतपरंपरा, अभंग, कीर्तन आणि वारकरी संप्रदाय यांच्या माध्यमातून विठ्ठलभक्ती महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यात पोहोचली. त्यामुळे पंढरपूर हळूहळू महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक आणि आध्यात्मिक जीवनाचा अविभाज्य भाग बनले.

पंढरपूरच्या वारीचा इतिहास

आज आषाढी एकादशी म्हटले की लाखो वारकऱ्यांची पंढरपूरकडे जाणारी वारी आठवते. पण ही परंपरा एका दिवसात किंवा एखाद्या एकाच संताने सुरू केलेली नाही. पंढरपूरला जाण्याची भक्तिपरंपरा अनेक शतकांपासून विकसित होत आली आहे.

महाराष्ट्रातील संतांनी विठ्ठलभक्तीला लोकांपर्यंत पोहोचवण्यात मोठे योगदान दिले. संत ज्ञानेश्वर, संत नामदेव, संत एकनाथ आणि संत तुकाराम यांच्या अभंगांमधून विठ्ठलभक्तीचा संदेश सर्वसामान्य लोकांपर्यंत पोहोचला. त्यांच्या रचनांमध्ये पंढरी, विठ्ठल आणि वारकरी भक्तीचे सुंदर वर्णन आढळते.

या संतांच्या काळात पंढरपूरची यात्रा आणि विठ्ठलभक्ती अधिक लोकप्रिय होत गेली. मात्र वारीची सुरुवात याच संतांनी केली, असे निश्चितपणे म्हणता येत नाही. त्यांच्या आधीपासूनही पंढरपूरला जाण्याची परंपरा अस्तित्वात होती.

पालखी परंपरेच्या इतिहासात संत तुकाराम महाराजांच्या पादुकांची पालखी इ.स. १६८५ मध्ये त्यांचे पुत्र नारायण महाराज यांनी सुरू केल्याचा उल्लेख आढळतो. पुढे या पालखी परंपरेला अधिक व्यापक स्वरूप मिळाले.

इ.स. १८३२ च्या सुमारास हैबतबाबा आरफळकर यांनी संत ज्ञानेश्वर महाराजांच्या पालखी सोहळ्याच्या आयोजनाला अधिक शिस्तबद्ध स्वरूप देण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली. त्यामुळे वारीतील दिंडींची रचना, पालखीचा क्रम आणि प्रवासाचे नियोजन अधिक व्यवस्थित होत गेले.

आजही आळंदीहून संत ज्ञानेश्वर महाराजांची आणि देहूहून संत तुकाराम महाराजांची पालखी पंढरपूरकडे प्रस्थान करते. हजारो वारकरी पायी चालत या पालख्यांसोबत प्रवास करतात. अनेकांसाठी ही केवळ यात्रा नसून आयुष्यातील एक महत्त्वाचा आध्यात्मिक अनुभव असतो.

वारीतील शिस्त आणि नियोजन

पंढरपूरची वारी म्हटले की लाखो लोकांचा प्रवास डोळ्यांसमोर येतो. एवढ्या मोठ्या संख्येने लोक एकत्र चालत असताना त्यांच्यात शिस्त आणि समन्वय कसा राखला जातो, हे पाहणे खरोखरच आश्चर्यकारक आहे.

वारीत प्रत्येक दिंडीला स्वतःची एक रचना आणि परंपरा असते. दिंडीत वारकरी ठरावीक क्रमाने चालतात. टाळकरी, मृदंग वाजवणारे, वीणेकरी आणि अभंग म्हणणारे वारकरी यांच्यामुळे संपूर्ण वातावरण भक्तिमय होते.

काही दिंड्यांमध्ये तुळशी वृंदावन डोक्यावर घेऊन महिला सहभागी होतात. तर काही वारकरी भगवे झेंडे घेऊन चालतात. या सगळ्यामुळे वारीला एक वेगळेच रूप मिळते.

पालखी सोहळ्यात चोपदारांचीही महत्त्वाची भूमिका असते. पालखीच्या व्यवस्थापनात, दिंडींच्या हालचालीत आणि आवश्यक सूचना देण्यात ते मदत करतात. त्यांच्या पारंपरिक भूमिकेमुळे सोहळ्याला शिस्त राखण्यास मदत होते.

प्रवासात मुक्काम, भोजन, पाणी आणि विश्रांती यांचेही नियोजन केले जाते. गावोगावी स्थानिक लोक वारकऱ्यांसाठी पाणी, अन्न आणि इतर सुविधा उपलब्ध करून देतात.

इतक्या मोठ्या वारीचे नियोजन करणे सोपे नाही. वारकरी, दिंडीप्रमुख, पालखी सोहळ्याचे आयोजक, प्रशासन आणि स्थानिक नागरिक यांच्या सहकार्यामुळे हा प्रवास दरवर्षी पार पडतो.

शासकीय महापूजा आणि २४ तास दर्शन

• सामान्य वारकऱ्याचा सन्मान: आषाढी एकादशीच्या पहाटे राज्याचे मुख्यमंत्री विठ्ठल-रुक्मिणीची शासकीय महापूजा करतात. या पूजेचे वैशिष्ट्य म्हणजे, दर्शनरांगेत उभ्या असलेल्या लाखो भाविकांमधून एका ‘सामान्य वारकरी दाम्पत्याला’ (पती-पत्नी) पूजेला बसण्याचा मान मिळतो. हा लोकशाहीतील खऱ्या भक्ताचा सन्मान आहे.
• ​२४ तास मंदिर खुले: वारीच्या काळात लाखो भक्तांना दर्शन मिळावे म्हणून विठ्ठलाचे मंदिर सलग काही दिवस २४ तास उघडे ठेवले जाते.
• प्रक्षाळ पूजा: देवाला झोप मिळत नाही, देव सतत भक्तांसाठी उभा असतो. त्यामुळे पौर्णिमेच्या आसपास देवाचा हा ‘शिणवटा’ (थकवा) घालवण्यासाठी विठ्ठलाला आयुर्वेदिक औषधी काढ्यांचा लेप लावला जातो, ज्याला ‘प्रक्षाळ पूजा’ म्हणतात.

आषाढी वारीचा अनुभव शब्दांत सांगता येणार नाही…

आषाढी एकादशी म्हणजे केवळ उपवास किंवा एक दिवसाचा धार्मिक उत्सव नाही. हा दिवस महाराष्ट्राच्या भक्तीपरंपरेशी आणि वारकरी संप्रदायाच्या विचारांशी जोडलेला आहे.

पंढरपूरकडे जाणाऱ्या वारीत कोणी श्रीमंत असतो, तर कोणी गरीब; कोणी शिकलेला असतो, तर कोणी अशिक्षित. पण विठ्ठलाच्या नामघोषात चालताना सगळे जण एकाच भक्तिभावाने एकत्र येतात.

ऊन असो, पाऊस असो किंवा पायांना थकवा आलेला असो, वारकऱ्यांच्या मुखातून निघणारा ‘ज्ञानोबा माऊली, तुकाराम!’ हा जयघोष त्यांचा उत्साह कायम ठेवतो.

वारी आपल्याला केवळ भक्ती शिकवत नाही, तर एकमेकांना मदत करणे, साधेपणाने जगणे आणि सर्वांना सोबत घेऊन चालणे याचीही आठवण करून देते.

पंढरपूरच्या विठ्ठलाच्या दर्शनासाठी दरवर्षी लाखो लोक आतुरतेने वाट पाहतात. कारण वारकऱ्यांसाठी पंढरपूर हे केवळ एक तीर्थक्षेत्र नाही, तर माऊलीच्या भेटीचा आणि मनाला समाधान देणारा एक अनुभव आहे.

तुम्हाला jigyasamanthan.in वरील हा लेख कसा वाटला? आम्हाला खाली कमेंट करून नक्की सांगा आणि ही महत्त्वाची माहिती तुमच्या मित्र-परिवारासोबत नक्की शेअर करा! राम कृष्ण हरी!

संदर्भ

• 1. पद्मपुराण – एकादशी व्रताची पौराणिक कथा.
• 2. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियर – वारकरी संप्रदायाचा इतिहास.
• 3. इंदिरा गांधी राष्ट्रीय कला केंद्र (IGNCA) – पंढरपूरचे ऐतिहासिक संदर्भ.
• 4. महाराष्ट्र पर्यटन विभाग – आषाढी एकादशी आणि पंढरपूर वारी.
• 5. पंढरपूर मंदिर अधिनियम, १९७३ – मंदिरातील धार्मिक परंपरा आणि व्यवस्था.