दिवाळी म्हणजे काय? नाव, इतिहास, परंपरा आणि या सणामागची कथा

दिवाळी म्हटलं की डोळ्यांसमोर येतात ती दिव्यांची रोषणाई, घरांसमोर काढलेल्या सुंदर रांगोळ्या, कंदीलांची आरास आणि सगळीकडे दरवळणारा फराळाचा सुवास. हा फक्त एक सण नाहीये, तर आपल्या सगळ्यांच्या आयुष्यात उत्साह, नवीन ऊर्जा आणि आपुलकी घेऊन येणारा वर्षातला सर्वात मोठा आणि लाडका सोहळा आहे. लहानपणापासून आपण हा सण पाहतोय, अनुभवतोय; पण जसजसे मोठे होतो, तसतसे या सणामागचे खरे सौंदर्य आणि खोली अधिक समजत जाते.

दिवाळी हे नाव असे का पडले?

दिवाळीला संस्कृतमध्ये “दीपावली” असे म्हटले जाते. “दीप” म्हणजे दिवा आणि “आवली” म्हणजे रांग, ओळ किंवा समूह. त्यामुळे दीपावली म्हणजे दिव्यांची रांग किंवा दिव्यांची ओळ, असा त्याचा साधा अर्थ होतो. घराघरांत पणत्या लावून अंधार दूर करण्याची परंपरा असल्यामुळे या सणाला “दिव्यांची रांग” या अर्थाने दीपावली आणि पुढे प्रचलित भाषेत दिवाळी असे म्हटले जाऊ लागले.

पण दिवाळीला फक्त दिव्यांमुळे हे नाव मिळाले एवढेच तिचे महत्त्व नाही. या दिव्यांच्या प्रकाशामागे एक सुंदर विचारही आहे—अंधारावर प्रकाशाचा, अज्ञानावर ज्ञानाचा आणि नकारात्मकतेवर चांगुलपणाचा विजय. म्हणूनच दिवाळीला “प्रकाशाचा सण” म्हटलं जातं.

दिवाळी का साजरी केली जाते? (आपला इतिहास आणि परंपरा)

दिवाळीमागे आपल्या संस्कृतीचे अनेक सुंदर संदर्भ दडलेले आहेत. यातील सर्वात प्रसिद्ध कथांपैकी एक कथा रामायणाशी जोडलेली आहे. चौदा वर्षांचा वनवास संपवून आणि रावणाचा पराभव करून प्रभू श्रीराम, माता सीता आणि लक्ष्मण अयोध्येत परतले, तेव्हा त्यांच्या स्वागतासाठी अयोध्यावासीयांनी घरोघरी दिवे लावून आनंद व्यक्त केला. आज आपण दिवाळी निमित्त जी दिव्यांची रोषणाई करतो, ती त्याच परंपरेचे प्रतीक आहे!

याचप्रमाणे दिवाळीशी जोडल्या गेलेल्या इतर पौराणिक कथांमध्ये समुद्रमंथनातून माता लक्ष्मी प्रकट झाल्याची कथा, भगवान श्रीकृष्णाने नरकासुराचा वध केल्याची कथा आणि महाराष्ट्रात विशेष महत्त्व असलेली राजा बळीराजाची कथा यांचा समावेश होतो.

वेगवेगळ्या प्रदेशांमध्ये दिवाळीच्या कथा आणि त्या साजऱ्या करण्याच्या पद्धती वेगवेगळ्या असल्या, तरी त्यामागचा चांगुलपणाचा आणि प्रकाशाचा संदेश मात्र कायम दिसून येतो.

दिवाळीची तारीख दरवर्षी का बदलते?

आपण दिवाळी कधी ऑक्टोबरमध्ये तर कधी नोव्हेंबरमध्ये साजरी करतो, असा प्रश्न अनेकांना पडतो. त्याचे कारण आपल्या पारंपरिक हिंदू पंचांगात आहे.

दिवाळीचा मुख्य दिवस कार्तिक अमावस्येला येतो. हिंदू पंचांगाची गणना चंद्राच्या गतीशी संबंधित असल्यामुळे इंग्रजी कॅलेंडरनुसार दिवाळीची तारीख दरवर्षी थोडी पुढे-मागे होते. त्यामुळे दिवाळीची तारीख ठरवताना पंचांगाला महत्त्व दिले जाते.

दिवाळीचे ते खास दिवस आणि आपलं रुटीन

आपली दिवाळी एका दिवसाची नसते, तर पाच-सहा दिवसांचा एक सुंदर उत्सव असतो. महाराष्ट्रात वसुबारसपासून भाऊबीजेपर्यंतच्या परंपरांमुळे या सणाला आणखी वेगळी रंगत येते.

• वसुबारस (गोवत्स द्वादशी): गाई-वावरांप्रती आणि आपल्या शेतीसंस्कृतीप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा हा दिवस.
• धनत्रयोदशी: आरोग्य आणि समृद्धीशी जोडलेला हा दिवस. धन्वंतरी पूजनासोबतच नवीन वस्तू किंवा धातूची भांडी खरेदी करण्याची परंपराही अनेक ठिकाणी आहे.
• नरक चतुर्दशी (अभ्यंगस्नान): पहाटे उठून उटणे लावून अभ्यंगस्नान करणे, नवीन कपडे घालणे आणि फराळाचा आस्वाद घेणे—महाराष्ट्रात या दिवसाची ही खास ओळख आहे. नरकासुरावर श्रीकृष्णाने मिळवलेल्या विजयाची कथाही या दिवसाशी जोडली जाते.
• लक्ष्मीपूजन: अमावस्येच्या संध्याकाळी घराची स्वच्छता करून, रांगोळी आणि दिव्यांनी सजावट करत लक्ष्मीचे पूजन केले जाते. पारंपरिक व्यापारी समाजात या दिवशी हिशोबाच्या वह्यांची पूजा करण्याचीही प्रथा आहे.
• बलिप्रतिपदा (दिवाळी पाडवा): राजा बळीराजाच्या स्मृतीशी जोडलेला हा दिवस महाराष्ट्रात पती-पत्नीच्या नात्यातील प्रेम आणि नव्या सुरुवातीशीही जोडला जातो. महाराष्ट्राच्या परंपरेत हा दिवस साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक मानला जातो.
• भाऊबीज: बहीण-भावाच्या प्रेमाचे आणि अतूट नात्याचे प्रतीक असलेला हा दिवस.

फराळाची गोडी आणि आपली खाद्यसंस्कृती

दिवाळीत घरात बनणारा फराळ हा या सणाचा सगळ्यात महत्त्वाचा जीव असतो. चिवडा, लाडू, करंजी, चकली, शेव… हे पदार्थ खाताना जी मजा येते, ती कशातच नाही. पण तुम्हाला माहितीये का, ही फराळ करण्याची परंपरा आपल्या सणाच्या खाद्यसंस्कृतीशी किती घट्ट जोडलेली आहे?

दिवाळीच्या दिवसांत घराघरांत विविध गोड-तिखट पदार्थ बनवून ते नातेवाईक, शेजारी आणि मित्रमंडळींमध्ये वाटण्याची परंपरा आहे. त्यामुळे फराळ हा फक्त खाण्यापुरता मर्यादित राहत नाही; तो “आपल्याकडचं आनंदाने दुसऱ्याला देणं” या आपल्या संस्कृतीचा भाग बनतो.

पावसाळ्यानंतर सणासुदीचा काळ सुरू होताना घरात पदार्थांची तयारी करण्याची परंपरा अनेक भागांत दिसते. चिवडा, लाडू, करंजी, चकली, शेव अशा पदार्थांची तयारी अनेक दिवस आधीपासून केली जाते आणि पाहुणे आले की त्यांच्यासमोर फराळाचा ताट ठेवला जातो. शेजाऱ्यांमध्ये, नातेवाईकांमध्ये प्रेमाने फराळ वाटण्याच्या या प्रथेने आपल्या नात्यांमध्ये कायम गोडवा टिकवून ठेवला आहे.

महाराष्ट्राची खास ओळख: मातीचे किल्ले

महाराष्ट्रात दिवाळीत लहान मुलांचा उत्साह पाहण्यासारखा असतो. माती गोळा करून त्यावर प्रेमाने छत्रपती शिवाजी महाराज आणि त्यांच्या गड-किल्ल्यांची प्रतिकृती बनवणे, त्यावर मावळे उभे करणे—हे आपल्या मातीशी आणि इतिहासाशी जोडलेलं एक वेगळंच प्रेम आहे.

आजच्या डिजिटल युगातही मुलांचे हे वेड कायम आहे, हे पाहून खूप बरं वाटतं. काही दिवसांसाठी का होईना, मुलांच्या अंगणात इतिहास जिवंत होतो. किल्ले बनवताना त्यांना गड-किल्ल्यांची, मावळ्यांची आणि छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या इतिहासाची ओळखही होते.

दिवाळी फक्त एका कथेत नाही, तर अनेक परंपरांमध्ये आहे

दिवाळीची एक खास गोष्ट म्हणजे भारताच्या वेगवेगळ्या भागांत तिच्या परंपरा आणि कथा वेगवेगळ्या आहेत. कुठे रामाच्या अयोध्येतील पुनरागमनाशी दिवाळी जोडली जाते, तर काही भागांत नरकासुराच्या वधाला विशेष महत्त्व आहे. महाराष्ट्रात बळीराजाची परंपरा महत्त्वाची आहे, तर जैन धर्मात भगवान महावीरांच्या निर्वाणाशी दिवाळी जोडली जाते. शीख परंपरेतही हा काळ बंदी छोड दिवसाच्या स्मरणाशी संबंधित आहे.

म्हणून दिवाळी म्हणजे एका गोष्टीची किंवा एका प्रदेशाची परंपरा नाही. अनेक कथा, श्रद्धा, परंपरा आणि संस्कृतींना जोडणारा हा मोठा उत्सव आहे.

दिवाळी म्हणजे शेवटी काय?

थोडक्यात सांगायचं तर…

दिवाळी म्हणजे फक्त नवीन कपडे आणि फटाके नाहीत; दिवाळी म्हणजे स्वतःमधला अंधार दूर करून मनाच्या कोपऱ्यात ज्ञानाचा दिवा लावणं. जुने गैरसमज विसरून एकमेकांना मिठी मारणं आणि नात्यांमधील दुरावा संपवून एकत्र येणं.

दिव्यांची रांग आपल्या घराला उजळवते; पण आपल्या माणसांसोबत घालवलेला वेळ, प्रेमाने दिलेला फराळ आणि मनापासून दिलेल्या शुभेच्छा आपल्या आयुष्यातला खरा प्रकाश वाढवतात.

या दिवाळीत आपणही आपल्या माणसांसोबत वेळ घालवूया, गोड फराळ खाऊया आणि आयुष्यात आनंदाचा प्रकाश पसरवूया.

तुम्हाला आणि तुमच्या संपूर्ण कुटुंबाला जिज्ञासा मंथन कडुन दिवाळीच्या खूप खूप मनःपूर्वक शुभेच्छा! ✨🪔

संदर्भ

• महाराष्ट्र पर्यटन विभाग – दिवाळी: महाराष्ट्रातील दिवाळीच्या परंपरा, पाच दिवस, वसुबारस, धनत्रयोदशी, नरक चतुर्दशी, लक्ष्मीपूजन, बळिप्रतिपदा आणि भाऊबीज याबाबत माहिती.
  
  https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/दिवाळी/
• भारत सरकारचे Utsav Portal – Diwali: “दीपावली” या नावाचा अर्थ आणि दिव्यांच्या परंपरेशी संबंधित माहिती.
  
  https://www.utsav.gov.in/major-festival/diwali
• Incredible India – Ministry of Tourism: दिवाळीच्या विविध प्रादेशिक परंपरा आणि धार्मिक-सांस्कृतिक संदर्भ.
  
  https://www.incredibleindia.gov.in/en/festivals-and-events/diwali
• Press Information Bureau (PIB): दिवाळीशी संबंधित विविध पौराणिक आणि सांस्कृतिक संदर्भ.
  
  https://www.pib.gov.in/