लग्नाचा संपूर्ण इतिहास: माणसाने लग्न करायला कधी, का आणि कशी सुरुवात केली?

नमस्कार वाचकहो!….

आज आपण एखाद्या लग्नाच्या मांडवात जातो, तेव्हा तिथे वैदिक मंत्रोच्चार, संगीत, फटाके, सुंदर कपडे आणि अक्षता पडताना दिसतात. आजच्या जगात ‘लग्न’ ही आपल्या आयुष्यातील अत्यंत महत्त्वाची आणि पवित्र गोष्ट मानली जाते.

पण तुम्ही कधी शांतपणे विचार केला आहे का, की जेव्हा या पृथ्वीवर फक्त जंगले होती, कुठेही शहरे नव्हती, नाती नव्हती, तेव्हा या ‘लग्नाची’ पहिली ठिणगी कशी पडली असेल? जगातील पहिले लग्न कधी झाले असेल? चला, ‘जिज्ञासा मंथन’च्या आजच्या भागात कोणत्याही गोंधळाशिवाय, अगदी सुरुवातीपासून लग्नाचा इतिहास (History of Marriage in Marathi) सोप्या भाषेत समजून घेऊया.

सुरुवातीचा काळ: जेव्हा ‘लग्न’ नव्हतेच! (लाखो वर्षांपूर्वी)

​पूर्वीच्या काळी माणुस ‘आदिमानव’ म्हणून जंगलात भटकत होता. निसर्गातील इतर प्राण्यांप्रमाणेच त्याचेही जीवन होते. भूक लागली की शिकार करायची आणि झाडावर किंवा गुहेत झोपायचे.

​त्या काळात ‘माझे घर’, ‘माझा पती’ किंवा ‘माझी पत्नी’ असे कोणतेही शब्द किंवा नाती अस्तित्वात नव्हती. स्त्री आणि पुरुष एकत्र यायचे, नवीन जीवाला जन्म द्यायचे, पण त्यांचे नाते काही दिवसांपुरतेच मर्यादित असायचे. मुले जन्माला आली की ती फक्त आईची मानली जायची, कारण त्या मुलाचा पिता नक्की कोण आहे, हे ओळखण्याची कोणतीही पद्धत किंवा गरज त्या काळी नव्हती. तो एक पूर्णपणे मुक्त, पण असुरक्षित काळ होता.

शेतीचा शोध आणि लग्नाची पहिली गरज (सुमारे १०,००० वर्षांपूर्वी)

माणसाच्या इतिहासात सर्वात मोठी क्रांती झाली, जेव्हा त्याने शेतीचा शोध लावला. जंगलात भटकणारा माणूस आता नदीकाठी स्थिरावला. त्याने धान्याची पेरणी केली आणि तिथेच आपली मातीची घरे बांधली. म्हणजेच, पहिल्यांदा ‘कुटुंब’ आणि ‘गाव’ तयार झाले.

​जेव्हा शेती सुरू झाली, तेव्हा माणसाच्या मनात मालमत्तेची (Property) भावना निर्माण झाली—”ही जमीन माझी आहे!” पण मग प्रश्न पडला की, “मी मेल्यावर या जमिनीवर आणि घरावर कोणाचा हक्क असेल? माझ्याच रक्ताच्या मुलाला हे कसे मिळेल?” जर स्त्री आणि पुरुष जंगलासारखे मुक्त राहत राहिले, तर मुलाचा बाप कोण हे कधीच कळणार नव्हते.​

त्यामुळे स्वतःच्या मालमत्तेचा खरा वारसदार ठरवण्यासाठी माणसाने एक सामाजिक नियम बनवला—”एका स्त्रीने एकाच पुरुषासोबत राहायचे आणि त्या पुरुषाने त्या स्त्रीची व मुलांची जबाबदारी घ्यायची.” म्हणजेच, लग्नाचा जन्म हा सुरुवातीला प्रेमातून नाही, तर ‘माझा वारसदार कोण?’ या आर्थिक आणि सामाजिक गरजेतून झाला होता. याच काळात वधूमूल्य (Bride price) किंवा संपत्तीची देवाणघेवाण सुरू झाली.

सनातन हिंदू संस्कृती:

ज्या काळी जगातील इतर भागांत मनुष्य नुकताच संघटित होत होता, त्याच प्राचीन काळी आपल्या भारतात (सनातन हिंदू संस्कृती) विवाहाची एक अत्यंत प्रगत व्यवस्था निर्माण झाली.​

इतिहासकारांच्या मते, वैदिक काळात (सुमारे ३,५०० ते ५,००० वर्षांपूर्वी) ही व्यवस्था पूर्णपणे नियमबद्ध झाली. समाजात महिलांची असुरक्षितता दूर करण्यासाठी आणि त्यांना सामाजिक संरक्षण मिळवून देण्यासाठी ऋषी दीर्घतमा (दीर्घतमस) यांनी भारतीय उपखंडात ‘विवाह व्यवस्था’ (Marriage System) नियमबद्ध केली.​

आपल्या ऋषीमुनींनी लग्नाला केवळ एक सामाजिक करार (Deal) ठेवले नाही, तर त्याला एक ‘पवित्र संस्कार’ बनवले. त्यांनी विवाहामध्ये ‘अग्नी’ला साक्षी ठेवण्याची पद्धत सुरू केली. अग्नी हा सर्वात शुद्ध मानला जातो, त्यामुळे अग्नीसमोर घेतलेले वचन माणूस सहजासहजी मोडू शकत नाही, हा त्यामागील विचार होता. रामायण आणि महाभारतातील विवाह कथा याच प्राचीन आणि समृद्ध परंपरेची साक्ष देतात. जगात सर्वात आधी विवाहाची इतकी सुंदर आणि अध्यात्मिक संकल्पना भारतानेच रुजवली.

भारताबाहेरील प्राचीन संस्कृती (सुमारे ४,५०० वर्षांपूर्वी)

आता प्रश्न पडतो की, प्राचीन काळी भारताबाहेर जगाच्या पाठीवर काय चालले होते? तिथे आजचे आधुनिक धर्म अस्तित्वात येण्याच्या हजारो वर्षांपूर्वी, तिथल्या प्राचीन संस्कृतींनी आपल्या पातळीवर लग्नाचे कायदे बनवले होते:

मेसोपोटेमिया (आजचा इराक/सीरिया) : आजपासून सुमारे ४,५०० वर्षांपूर्वी (ख्रिस्तपूर्व २३५०) इथे जगात पहिल्यांदा लग्नाचा ‘लेखी कायदा’ सापडतो. तिथल्या राजाने नियम बनवला होता की, लग्न हा दोन कुटुंबांमधील एक कायदेशीर करार असेल.

प्राचीन इजिप्त : इथे राजे आणि प्रजा यांच्यात लग्नाचे नियम होते, जिथे सत्ता आणि संपत्ती टिकवून ठेवण्यासाठी एकापेक्षा जास्त लग्ने करण्याची पद्धत होती.

प्राचीन रोम: रोमन लोकांनी लग्नाला अधिक शिस्त आणली. त्यांनी ‘मोनोगॅमी’ (Monogamy) म्हणजेच एका वेळी एकाच व्यक्तीशी लग्न करण्याचा कडक कायदा केला, जो पुढे जगभर पसरला.

आधुनिक धर्मांचा उदय आणि लग्नाचे नवीन रूप :

एक गोष्ट समजून घेणे खूप गरजेचे आहे—लग्नाची व्यवस्था जगात आधी सुरू झाली आणि आजचे आधुनिक धर्म खूप नंतर जन्माला आले. जेव्हा ख्रिश्चन धर्म (सुमारे २००० वर्षांपूर्वी) आणि इस्लाम धर्म (सुमारे १४०० वर्षांपूर्वी) अस्तित्वात आले, तेव्हा त्यांनी त्या-त्या भागात आधीपासून चालत आलेल्या जुन्या लग्न पद्धतींना नवीन धार्मिक स्वरूप दिले:

• ​ख्रिश्चन परंपरेत: आधीपासून चालत आलेल्या रोमन पद्धतीला बदलून लग्नाला ‘चर्च’ आणि ‘बायबल’च्या शपथांशी जोडून देवाचे पवित्र बंधन मानले गेले.
• इस्लाम परंपरेत: अरबस्तानमधील जुन्या अनियंत्रित पद्धतींना मोडून, महिलांना आर्थिक सुरक्षा देणारा ‘निकाह’ हा धार्मिक-सामाजिक करार आणि ‘महेर’ची पद्धत लागू करण्यात आली.

‘प्रेम विवाह’ (Love Marriage) कधी सुरू झाला?

तुम्हाला ऐकून आश्चर्य वाटेल, पण १८ व्या शतकापर्यंत (म्हणजेच अवघ्या २५०-३०० वर्षांपूर्वीपर्यंत) जगात ‘प्रेम विवाह’ ही गोष्टच अस्तित्वात नव्हती! लग्न म्हणजे फक्त आई-वडिलांनी ठरवलेला व्यवहार असायचा.

​पण जेव्हा जगात कारखाने सुरू झाले (औद्योगिक क्रांती) आणि तरुण मुले नोकरीसाठी शहरात जाऊन स्वतःचे पैसे कमवू लागली, तेव्हा ती आर्थिकदृष्ट्या स्वतंत्र झाली. पैशांच्या स्वातंत्र्यामुळे त्यांच्यात स्वतःचा जोडीदार स्वतः निवडण्याचे धाडस आले आणि तिथून खऱ्या अर्थाने जगभरात ‘लव्ह मॅरेज’ (Love Marriage) ला सुरुवात झाली.

लग्नाचा हा बदलता प्रवास…

तर मित्रांनो, जंगलातील भटक्या आदिमानवापासून सुरू झालेला हा प्रवास, आजच्या भव्य दिव्य लग्नसोहळ्यांपर्यंत येऊन पोहोचला आहे. माणसाला सुरक्षितता हवी होती म्हणून ‘लग्नाचा नियम’ बनवला गेला, त्याला संस्कृती हवी होती म्हणून भारताने त्याला ‘संस्कार’ बनवले, आणि काळाच्या ओघात आज त्यात ‘प्रेम’ आणि ‘स्वातंत्र्य’ जोडले गेले. हीच आहे लग्नाची खरी आणि संपूर्ण कहाणी (History of Marriage)!

तुम्हाला काय वाटते, प्राचीन काळातील ठरवून केलेली लग्ने (Arrange Marriage) जास्त यशस्वी होती, की आजकालची प्रेम विवाह (Love Marriage)? तुमचे विचार खाली कमेंट करून नक्की सांगा!